सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)
Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary
माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा
पृष्ठ 273, कुल 316 में से
संदर्भ में पढ़ें( २६६ ) सर्वदर्शनसंग्रहः । [ पातञ्जल- अथ पातञ्जलदर्शनम् ॥ १५ ॥ साम्प्रतं सेश्वरसांख्यप्रवर्त्तकपतञ्जलिप्रभृतिमुनिमतमनुवर्त्तमा- नाना मतमुपन्यस्यते ॥ तत्र सांख्यप्रवचनापरनामधेयं योग- शास्त्र पतञ्जलिप्रणीतं पादचतुष्टयात्मकम् । तत्र प्रथमे पादे अथ योगानुशासनमिति योगशास्त्रारम्भप्रतिज्ञां विधाय योग- श्चित्तवृत्तिनिरोध इत्यादिना योगलक्षणमभिधाय समाधौ सप्र- पञ्चं निरदिक्षत् भगवान् पतञ्जलि । द्वितीये तप स्वाध्या- येश्वरप्रणिधानानि क्रियायोग इत्यादिना व्युत्थितचित्तस्य क्रियायोग यमादीनि पञ्च बहिरंगानि साधनानि । तृतीये देश- बन्धश्चित्तस्य धारणेत्यादिना धारणाध्यानसमाधित्रयमन्तरंग संयमपदवाच्य तत्रावान्तरफलं विभूतिजातम् । चतुर्थे जन्मौ- षधिमन्त्रतप समाधिजा सिद्धय इत्यादिना सिद्धिपञ्चकप्रप- ञ्चनपुरस्सरं परम प्रयोजनं कैवल्यम् ॥ १ ॥ सम्प्रति सेश्वरसारख्यशास्त्रप्रवर्तक पतञ्जलिप्रभृतिके मत कहते हैं-इसके लिये साख्यप्रवचनापरनामक योगशास्त्र पादचतुष्टयात्मक और पतञ्जलिप्रणीत है प्रथम पादमें योगशास्त्रारम्भकी प्रतिज्ञा कर चित्तवृत्तिनिरोधात्मक योगलक्षण तथा सवि- स्तार समाधिस्वरूपको भगवान् पतञ्जलिने कहा । द्वितीय पादमें व्युत्थितचित्तको क्रियायोग यमादि पांच बहिरङ्गसाधन, तृतीयमें धारण ध्यानसमाध्यादि विभूति- जात और चतुर्थमें सिद्धिपञ्चकका प्रदर्शनपुरस्सर और परमपदकैवल्यका निर्देश किया ॥ १ ॥ प्रधानादीनि पञ्चविंशति तत्त्वानि प्राचीनान्येव सम्मतानि षड्विंशस्तु परमेश्वर क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्ट पुरुष स्वेच्छया निर्माणकायमधिष्ठाय लौकिकवैदिकसम्प्रदायप्र- वर्त्तक संसारांगारे तप्यमानानां प्राणभृतामनुग्राहकश्च ॥ २ ॥ प्रकृत्यादि २५ तत्त्व पूर्वतन्त्रोक्त है २६ मा तत्त्व क्लेशादिशून्य स्वेच्छामे निर्माण कायको अधिष्ठान कर लौकिक और वैदिक सम्प्रदायप्रवर्तक संसाराग्निमें दग्ध प्राणि- योंपर अनुग्रहकर्ता पुरुषविशेष ईश्वर है ॥ २ ॥