सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)
Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary
माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा
पृष्ठ 293, कुल 316 में से
संदर्भ में पढ़ेंHere is the line-by-line transcription of the text from the image:
( २८६ ) सर्वदर्शनसंग्रहः। [ पातञ्जल- द्वन्द्ववत् स्वतन्त्रपदार्थद्वयानवगमादुभयपदार्थप्रधानत्वं नाश- ङ्कितम् । तस्मात् पक्षद्वयेऽपि क्लेशादिनिदानत्वमविद्यायाः प्रसिद्धं हीयेतेति चेत् तदपि न शोभनं विभाति पर्युदासश- क्तिमाश्रित्याविद्याशब्देन विद्याविरुद्धस्य विपर्ययज्ञान- स्याभिधानमिति वृद्धैरङ्गीकारात् । तदाह-“नामधात्वर्थयोगे तु नैव नञ् प्रतिषेधक । वदत्यब्राह्मणाधर्म्मावन्यमात्रविरोधि- नौ ॥”इति । वृद्धप्रयोगगम्या हि शब्दार्थाः सर्व एव न । तेन यत्र प्रयुक्तो यो न तस्मादपनीयते ॥” इति च ॥ ४२ ॥ धवखदिरादिवत् पदार्थद्वय प्रसिद्ध न होनेसे द्वन्द्वकी आशङ्का नहीं की अतः पक्ष- द्वयमें भी क्लेशादिजनकत्व जो अविद्यामें प्रसिद्ध हे वह नहीं रहेगा ऐसे कहो तो यह भी शोभा नहीं देती है क्योंकि पर्युदासार्थ मानकर विद्याविरुद्ध विपर्ययज्ञान बोधकत्व वृद्धोंने माना है तदाह प्रतिपादिकार्थके योगमें नञ् प्रतिषेधार्थक नहीं होता है अब्राह्मण अधर्म्म इत्यादिमे ब्राह्मणसे अन्य धर्म्मसे विरुद्धको कहते हैं शब्दका अर्थ वृद्धव्यवहारसे जाना जाता है अतः वृद्धोंने जिस अर्थमें प्रयोग किये हों उस अर्थसे अन्यार्थबोधक नहीं हो सकेगा ॥ ४२ ॥ वाचस्पतिमिश्रैरप्युक्तम् “लोकाधीनावधारणो हि शब्दार्थयोः सम्बन्ध लोके चोत्तरपदार्थप्रधानस्यापि नञ् उत्तरपदार्थामिधे- योपमर्दकस्य तद्विरुद्धतया तत्र तत्रोपलम्भेरिहापि तद्विरुद्धे प्रवृत्ति ”इति। एतदेवाभिप्रेत्योक्तम् “अनित्याशुचिदुःखाना- त्मसु नित्यशुचिसुखात्मख्यातिरविद्येति । अतस्मिंस्तद्बु- द्धिविपर्ययः” इत्युक्तं भवति । तद्यथा अनित्ये घटादा । नत्य त्वाभिमानः अशुचौ कार्थादौ शुचित्वप्रत्यय ॥ ४३ ॥ कि शब्दार्थसम्बन्ध लोकव्यवहारसे निश्चत होता है लोकमें उत्तरपदार्थप्रधानको भी उत्तरपदार्थको उपमर्दक तद्विरुद्धार्थक नञ् उपलब्ध होता है। अतः यहाँ भी तद्वि- रुद्धार्थमें प्रवृत्ति होगी इस प्रकार वाचस्पतिमिश्रने कहा हे इसी अभिप्रायसे अनित्य घटादिमें नित्यत्वाभिमान, अशुचिकार्यमें, शुचित्वप्रतीति दुःखमें सुखाभिमान ओर अनात्मा देहादिमे आत्माभिमानको अविद्या कहा है । अन्यमें अन्य बुद्धिको विपर्यय कहा है ॥ ४३ ॥