भारतकोश
सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary

भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा

DevanagariHindipublished837 पृष्ठ

पृष्ठ 140, कुल 837 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 140

षष्ठः परिच्छेदः ८१ प्रकृतमनुसरामः । दन्तकाष्ठमित्यत्र पारमेश्वरे—'दन्तकाष्ठं च तदनु कर्मण्य- क्षीरवृक्षजम्' (६।३०८) इत्युक्तम् । कपिञ्जलेऽपि—'चूतदण्डेन देवस्य दन्त- धावनमाचरेत्' इति । तच्च हेमादिमयमपि ग्राह्यम् । तदुक्तं पारमेश्वर एव द्वितीयेऽध्याये— षोडशाङ्गुलिदीर्घैस्तु वक्रग्रन्थिविवर्जितैः ॥ हेमादिनिर्मितैर्वापि कुशदूर्वादिभिस्तथा । (२।६१-६२) इति । मुखशुद्धिप्रतिग्रहं गण्डूषप्रतिग्रहमित्यर्थः । मुखप्रक्षालनं गण्डूषमित्यर्थः । पुन- राचमनीयानन्तरं ताम्बूलमपि देयम्, 'गण्डूषाचामसलिले ताम्बूलं गन्धभावितम्' (६।३०९) इति पारमेश्वरोक्तेः । तैलं बहु सुगन्ध्यं चेत्यत्र तैलसमर्पणप्रकारः पारमेश्वरे समाराधनाध्याये महोत्सवाध्याये च विस्तरेणोक्तो ज्ञेयः । रजनीचूर्णं हरिद्राचूर्णम् । पद्मकम्, तथैव प्रसिद्धं वैद्य(क)ग्रन्थे । चमषी तैलनिर्हरणार्थकसुगन्धद्रव्यविशेषः । इममर्थं सुस्पष्टं वक्ष्यति प्रतिष्ठाध्याये—'पूर्ववच्च ततोऽभ्यज्य विधिवच्चमसाम्बुना । क्षालयित्वा' (सात्वत० २५।९९-१००) इति । खली च मलनिर्हरणसाधन- द्रव्यम् ॥ २७-३५ ॥ इस प्रकार देवाधिदेव को स्नान, आसन तथा पादपीठ दोनों निवेदित करे । फिर भक्तिपूर्वक शिर झुका कर शिर पर अर्घ्य देवे । इसके बाद सुवर्ण निर्मित रत्नसहित प्रतिग्रह प्रदान करे ॥ २७-२८ ॥ फिर पाद्याम्बु के कलश से दोनों चरण कमलों के लिये पाद्य देवे, फिर सुन्दर पादुका प्रदान करे । इसके बाद स्थान शाटक प्रदान करे ॥ २९ ॥ मात्रा के लिये सुगन्धि एवं शालि से पूर्ण उत्तम पात्र प्रदान करे । पूर्णचन्द्र के समान स्वच्छ दर्पण, तदनन्तर गन्धतोय समर्पित करे ॥ ३० ॥ पाणिभ्यां क्षालनार्थं तु पादपीठं ततः शुभम् । दन्तकाष्ठं च तदनु मुखशुद्धिप्रतिग्रहम् ॥ ३१ ॥ दोनों हाथों से प्रक्षालन के लिये उत्तम पादपीठ प्रदान करे, फिर दन्त- काष्ठ देवे । इसके बाद मुखशुद्धि के लिये गण्डूष (कुल्ला के लिए जल) प्रदान करे ॥ ३१ ॥ जिह्वानिर्लेखनं चैव मुखप्रक्षालनं तु वै । पुनराचमनं देयमभ्यङ्गार्थमनन्तरम् ॥ ३२ ॥ तैलं बहु सुगन्धं च चूर्णं गोधूमशालिजम् । रजनीचूर्णसम्मिश्रमीषत् पद्मकभावितम् ॥ ३३ ॥ फिर जीभ साफ करने के लिये जिह्वा निर्लेखन देवे । तदनन्तर मुख प्रक्षालन के लिये जल देवे, फिर आचमन के लिये जल देवे । तदनन्तर अभ्यङ्ग के लिये अत्यन्त सुन्धित तैल, गोधूम और शालिका मिश्रित चूर्ण, जिसमें हरिद्रा का चूर्ण तथा पद्माकाष्ठ का चूर्ण मिश्रित हो वह (उपटन) प्रदान करे ॥ ३२-३३ ॥