भारतकोश
सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary

भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा

DevanagariHindipublished837 पृष्ठ

पृष्ठ 213, कुल 837 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 213

१५४ सात्वतसंहिता पहले जिन्होंने इस व्रत का सम्पादन किया है ऐसे महाभागों को, शक्ति के अनुसार दान देने वालों को, गृहस्थ, ब्रह्मचारी एवं वानप्रस्थ भिक्षुकों को भी जैसे- तैसे धन एकत्रित कर इस व्रत का यजन करना चाहिये ॥ ९८ ॥ नित्यं धर्माविरुद्धेन भैक्षपूर्वेण सर्वदा ॥ ९९ ॥ कुटुम्बभरणाद्यर्थं लाभे भैक्षादिके तु वै । अवज्ञा परमा यत्र बुद्धिमांस्तत्र संवसेत् ॥ १०० ॥ अथ प्रसक्तं भैक्षादिद्रव्यविचारं विवृण्वन् तल्लाभे प्रतिग्रहीतुर्यत्र बहुशोऽवमानं जायते, तत्रैव बुद्धिमता प्रतिग्रहीत्रा वस्तव्यमित्याह—कुटुम्बेति । भैक्षं = याचितम् । "भिक्षा याच्ञार्थनार्दना" (३।२।६) इत्यमरः । अवज्ञा = अवमाननम् । 'रीढाव- माननावज्ञा" (१।७।२३) इत्यमरः ॥ १०० ॥ दाता ददाति यत् किञ्चित् पूजापूर्वं हि भक्तितः । कृत्स्नं तदीयमशुभं तिष्ठत्यर्थिजनाश्रितम् ॥ १०१ ॥ यतः संमानं प्रतिग्रहीतुरेव बाधकमित्याह—दातेति ॥ १०१ ॥ परिभूते तु वै लाभे सन्तोषो यस्य जायते । प्रतिग्रहोत्थितो दोषस्तस्य दूरतरं व्रजेत् ॥ १०२ ॥ एवं ज्ञात्वा तु पात्राणां भक्तानां भावितात्मनाम् । जनयेद् बुद्धिभेदं तु नेतरेषां कदाचन ॥ १०३ ॥ अतोऽनादरपूर्वकं दत्तेऽपि यः प्रतिग्रहीता सन्तुष्टो भवति, स प्रतिग्रहो दोषेण विलुप्तो भवतीत्याह—परिभूत इति । लाभे भैक्षादिद्रव्यलाभे । परिभूते तिरस्कृते, अनादरपूर्वकं दत्ते सतीति भावः । 'अनादरः परिभवः" (१।७।२२) इत्यमरः । एवं च आदरपूर्वकं दानं दातुः श्रेयःसम्पादकमिति ज्ञात्वादरपूर्वकमनिच्छतां पात्राणां सविनयप्रार्थनादिभिस्तदङ्गीकाराय बुद्धिं जनयेत् । अपात्राणां तां न जनयेदित्याह— एवमिति ॥ १०२-१०३ ॥ भिक्षुक धर्माविरुद्ध भिक्षा एकत्रित कर यजन करे । गृहस्थ कुटुम्ब के भरण के लिये प्राप्त भिक्षादिक से यजन करे । बुद्धिमान् भिक्षुक जहाँ अत्यन्त अवज्ञा होती हो वहीं निवास कर अपमानित होकर भी भिक्षा प्राप्त करे । जो दाता पूजा कर भक्ति से जो कुछ भी दे देता है उस अन्न में उसका समस्त पाप भिक्षुक के पास चला जाता है । किन्तु जिसे अपमानित कर लोग भिक्षा देते हैं और परिभूत होकर भी भिक्षा लाभ में जिसे सन्तोष है उससे प्रतिग्रह का दोष बहुत दूर भाग जाता है ॥ ९९-१०२ ॥ ऐसा समझ कर कल्याण चाहने वाले भगवद् भक्त साधकों को इस प्रकार की बुद्धिभेद एवं विनयपूर्वक दी गई भिक्षा अङ्गीकार के लिये उपदेश करे । अपात्र भगवद् भक्तों को कदापि इस प्रकार का उपदेश न करे ॥ १०३ ॥