भारतकोश
सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary

भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा

DevanagariHindipublished837 पृष्ठ

पृष्ठ 244, कुल 837 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 244

अष्टमः परिच्छेदः १८५ यतः प्रद्युम्नोत्पन्न त्रिविक्रमादि का वर्ण पीत है, इसलिये उनकी पूजा पीत गन्ध-पुष्पादि से ही करे । उसके अभाव में हल्दी, कुङ्कुमादि से रंग कर पीत वर्ण बनाकर उनकी पूजा करे और घृत पूरित हेमपात्र का दान करे ॥ १०६-१०८ ॥ गुर्वर्चननिरूपणम् ततः सम्पूजनं कुर्याद् व्रतादेष्टरि पूर्ववत् । गोहेमवस्त्रपूर्वस्तु यथा सन्तोषमेति सः ॥ १०९ ॥ अथ गुर्वर्चनमाह—तत इति । व्रतादेष्टरि गुरावित्यर्थः ॥ १०९ ॥ तत्पूजान्ते पारणेन द्वितीयं च जगत्पतिम् । प्रीणयेत् सङ्कर्षणं च गृहीत्वा पाणिना जलम् ॥ ११० ॥ प्रणवाद्येन तेनैव मन्त्रेणाद्योदितेन च । सनमस्केन किन्त्वत्र गतिः सङ्कर्षणोऽस्तु मे ॥ १११ ॥ अथ पारणानन्तर पूर्वोक्तरीत्या सङ्कर्षणप्रीणनम्, पूर्वोक्तमन्त्रे वासुदेवोऽस्तु मे गतिरिति वाक्यं विहाय सङ्कर्षणोऽस्तु मे गतिरिति वाक्ययोजनं चाह—तत्पूजान्त इति द्वाभ्याम् । पारणेन ब्राह्मणभोजनेनेत्यर्थः । गृहीत्वा पाणिना जलमित्यत्र सपुष्पं प्रधानार्घ्यजलं ग्राह्यम् । दीक्षापरिच्छेदे— तदम्भसा चार्घणं तु तथैव परिषेचनम् ॥ कुर्यात् प्रणयनादानं प्रीणनं प्रीतिकर्म च । (१८।७१-७२) इति प्रधानार्घ्यजलेन प्रीणनस्य वक्ष्यमाणत्वात्, ईश्वरपारमेश्वर्योः— इत्युक्त्वा सोदकं पश्चात् पुष्पं दक्षिणपाणिगम् ॥ अग्रतो निक्षिपेद् विष्णोर्मूलमन्त्रेण नारद । (१३।२३१-२३२) —(ई०सं० ५।३७-३८, पा०सं० ६।४११-४१२) इति जयाख्यवचनेनोदाहृतेन सपुष्पस्योक्तत्वाच्च ॥ ११०-१११ ॥ अब गुरु की अर्चना कहते हैं—इसके बाद व्रत के आदेष्टा गुरु का पूर्ववत् पूजन करना चाहिये । उन्हें गाय, सुवर्ण एवं वस्त्रादि दान करे जिससे वे सन्तुष्ट हो जावें । फिर पारण करने के पश्चात् द्वितीय जगत्पति सङ्कर्षण का पूजन कर उन्हें प्रसन्न करना चाहिये । साधक हाथ में जल लेकर प्रणवादि के सहित पूर्व में कहे गये मन्त्र से प्रसन्न होकर ‘ॐ सङ्कर्षणोऽस्तु मे गतिः’ इस मन्त्र से प्रार्थना करे ॥ १०९-१११ ॥ अथ त्रिविक्रमं देवं वामनं श्रीधरं प्रभुम् । यजेन्मासत्रयं तावद्यावत् स्याद् दशमी सिता ॥ ११२ ॥ तदादि वै हृषीकेशमन्त्रेणाखिलमाचरेत् । सा० सं० - 16