भारतकोश
सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary

भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा

DevanagariHindipublished837 पृष्ठ

पृष्ठ 258, कुल 837 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 258

नवमः परिच्छेदः १९९ यस्य तत् तथोक्तेन, अन्तेऽपि बीजसहितेनेत्यर्थः । यद्वा अन्त एवं बीजसहितेनेत्यर्थः । उभयथाऽप्युक्तं लक्ष्मीतन्त्रे— आदौ मध्ये तथान्ते च त्रिषु वान्यतरत्र वा ॥ येषां पिण्डोऽथवा बीजं ते मन्त्राः सार्वकालिकाः ।—(२१।२२-२३) इति ॥ १४-१८ ॥ जहाँ पिण्ड मन्त्र से उत्पन्न एक ही बीज से वहाँ उभयात्मना योजना करे । मन्त्र के आदि में बीज जोड़ देवे, अथवा मन्त्र के अन्त में बीज जोड़ देवे, कोई अन्तर नहीं आएगा क्योंकि दोनों ही अभिन्न हैं । इस प्रकार दोनों प्रकारों से मन्त्र की कल्पना कर अर्चन करे । किन्तु नाम मन्त्र के आदि में ही पिण्डाक्षर अथवा बीज का संयोजन करे ॥ १४-१५ ॥ इसी प्रकार पद मन्त्र में भी आदि में बीजाक्षर अथवा पिण्डाक्षर की योजना करे । फिर प्रणव पीठ पर नमस्कार युक्त ध्वज लगावे । दोनों ही शान्त स्वरूप हैं, अतः एक ही हैं । संज्ञा मन्त्र और पद मन्त्र संसिद्धि लक्षण वाले हैं ॥ १६-१८ ॥ स्वरोत्थं व्यञ्जनोत्थं वा बीजमेकाक्षरं स्मृतम् ॥ १८ ॥ स्वरव्यञ्जनसंयोगाद् बह्वर्णः पिण्डमन्त्रराट् । बीजस्वरूपं पिण्डस्वरूपं चाह—स्वरोत्थमिति । स्वरोत्थम् अकारादिस्वरेष्व- न्यतमेन द्वाभ्यां बहुभिर्वा, उत्थम् = उत्पन्नमित्यर्थः । तथा चोपबृंहितं लोकमात्रा— एकस्वरं द्विस्वरं वा स्वरव्यञ्जनयोर्द्वयम् ॥ बीजं बहुस्वरं वापि विज्ञेयं बहुधेश्वर । (लक्ष्मी० २१।११-१२) इति ॥ १८-१९ ॥ स्वर से उत्पन्न एक अक्षर तथा व्यञ्जन से उत्पन्न एक अक्षर बीज कहे जाते हैं । एक में मिले हुए स्वर और व्यञ्जन से जो बहुत वर्ण बन जाते हैं, वह पिण्ड मन्त्रराट् है ॥ १८-१९ ॥ द्वाभ्यामाद्यात् तथान्ताच्च स्वरवर्गान्महामते ॥ १९ ॥ स्वरूपेण हि मन्त्रत्वमन्येषां सह बिन्दुना । अकारादिषोडशस्वरेष्वाद्यस्वरद्वयस्यान्त्यस्वरद्वयस्य च स्वरूपेणैव मन्त्रत्वम्, अन्येषां स्वराणामनुस्वारसहितत्वे मन्त्रत्वमित्याह—द्वाभ्यामिति । आद्यद्वाभ्याम् अका- राकाराभ्याम्, अन्त्यद्वाभ्याम् अनुस्वारविसर्गाभ्यामित्यर्थः । इदं बीजचतुष्टयं पूर्व स्वप्नव्यूहमन्त्रचतुष्के च प्रतिपादितं ज्ञेयम् ॥ १९-२० ॥ स्वर वर्ण के आदि के तथा अन्त के दो-दो अक्षर अनुस्वार युक्त हों तो उनमें स्वाभाविक मन्त्रता सिद्ध है ॥ १९-२० ॥ स्वरेणैकेन युक्तस्य स्वरयुग्मान्वितस्य च ॥ २० ॥ सानुस्वारस्य बीजत्वं व्यञ्जनस्यापि लाङ्गलिन् ।