सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

चतुर्दशः परिच्छेदः ३२१ अथ क्रमप्राप्तमाह्निकलोपप्रायश्चित्तं दर्शयति—मुक्ताहारोपमं चित्रं शुभं सौत्रं क्षौमादिसूत्रकृतं प्रतिसरं पवित्राख्यं भूषणं भक्तानामाह्निकं लोपम् = आह्निकलोपजन्यं दोषं शमं नयति शान्तिं प्रापयतीत्यर्थः । चातुर्मास्यव्रतलोपस्यापीदं प्रायश्चित्तमिति ज्ञेयम्, तस्याह्निकेष्वेवान्तर्भूतत्वात्, अत एव तस्य प्रत्येकं प्रायश्चित्तानुक्तेः । एवं च मन्त्रलोपक्रियालोपद्रव्यलोपादिसंभवे हि कृच्छ्रचान्द्रायणादिव्रतान्यनुव्रीयन्ते, तेषामपि पूरकश्चातुर्मास्यव्रतः, तस्यापि पूरकं पवित्रारोपणम् । अतोऽस्य सर्वप्रायश्चित्तत्वमुक्तं भवति । तथा च वक्ष्यति कण्ठरवेण— तपोदानव्रतानां च विहितस्याह्निकस्य च । निःशेषयागभोगानां कृत्वा सम्पूरणक्रियाम् ॥—(१५।१) इति ॥ ८-९ ॥ कृच्छ्रचान्द्रायणादि व्रतों में होने वाले दोषों का प्रायश्चित्त विशेषार्चन संयुक्त चातुर्मास्य का संयम है ॥ ८ ॥ अब क्रम-प्राप्त आह्निक क्रिया के लोप से होने वाले दोषों का प्रायश्चित्त कहते हैं—भक्तों के नित्य आराधन में आह्निक दोष होने पर प्रतिसर (क्षौमादि सूत्र की ग्रथित माला जिसे 'पवित्रा' कहते हैं) उससे उस आह्निक-दोष की शान्ति हो जाती है ॥ ९ ॥ पवित्रारोपणानुष्ठानकालकथनम् तच्च मासचतुष्कस्य मध्ये कुर्याच्छुभे दिने । आषाढपञ्चदश्यास्तु यावद् वै कार्तिकस्य च ॥ १० ॥ सम्पूर्णचन्द्रदिवसं तं कालं चान्द्रमन्तिमम् । आ कर्कटकसंक्रान्तेस्तुलाभोगक्षयावधि ॥ ११ ॥ कालं तं चाष्टपक्षं तु सौरं मध्यमसंज्ञितम् । एकादश्यादि चान्तो यश्चातुर्मास्योपलक्षितः ॥ १२ ॥ कालं तं वैष्णवं विद्धि तूत्तमं सर्वसिद्धिदम् । तस्मादस्य विधानं विस्तरेण दर्शयन् प्रथमं तदनुष्ठानकालमाह—तच्चेत्या- दिभिः । आषाढपञ्चदश्या = आषाढपौर्णमासीमारभ्य कार्तिकस्य मासस्य सम्पूर्ण- चन्द्रदिवसं पौर्णमासीति यावत् । तावन्तं कालं चान्द्रं चान्द्रमानसंज्ञम् अन्तिमम् अधमं सन्नं विद्धि । आ कर्कटकसंक्रान्तेस्तुलाभोगक्षयावधि सूर्यस्य कर्कटकप्रवेशमारभ्य तुलाधिष्ठानभोगावसानपर्यन्तम् । अथवा तुलायां तुलामासे ये भोगाः शालिव्रीह्यादीनां फलानि, तेषां क्षयावधि तल्लवनसंग्रहणपर्यन्तमित्यर्थः । यद्वा तुलामासस्याभोगो विस्तारस्तदवसानपर्यन्तमित्यर्थः । अष्टपक्षम् = अष्टौ पक्षा यस्य तं तथोक्तं कालं सौरं सौरमानसंज्ञं मध्यमं विद्धि । चातुर्मास्योपलक्षितः = एकादश्यादि चान्तो यः काल आषाढशुक्लैकादशीमारम्य कार्तिकशुक्लैकादश्यन्तं मासचतुष्टयात्मक इत्यर्थः । तं