सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

विंशः परिच्छेदः ४९३ २२.३९), अथवा चारों से विशिष्ट शिष्य का, सभी मन्त्रों की सिद्धि के लिये, अथवा सभी मन्त्रों पर अधिकार प्राप्ति के लिये, दीक्षा के अनन्तर तत्काल उनका अभिषेक कर देना चाहिये ॥ २-३ ॥ अथाभिषेकविधानम् भगवत्तत्त्ववेत्तॄणां पञ्चकालरतात्मनाम् । संहितापारगाणां च आचार्याणां च सन्निधौ ॥ ४ ॥ यतीनां बद्धलक्ष्याणां साधकानां महात्मनाम् । देवस्य पुरतः कुर्याच्चतुरश्रं तु मण्डपम् ॥ ५ ॥ सर्वोपकरणोपेतं मध्ये भद्रासनान्वितम् । तस्मिन् कुर्यादनन्ताद्यं सन्धानं त्वासनोदितम् ॥ ६ ॥ अथाभिषेकविधानमाह—भगवत्तत्त्ववेत्तॄणामित्यारभ्य पूर्णान्तं चाग्निमध्यगमि- त्यन्तम् । देवस्य पुरत इत्यत्र मण्डलस्थस्य बिम्बस्थस्य वा देवस्येत्यर्थः । अनन्ताद्य- मित्यत्राद्यपदेन धर्मज्ञानादयः संग्राह्याः । अष्टाङ्गेन अष्टोपचारैरित्यर्थः । वैष्णवं कुम्भं दीक्षार्थं स्थापितं महाकुम्भमित्यर्थः । ननु दीक्षार्थं स्थापितं महाकुम्भमिति कोऽयं नियमः । यतो जयाख्यपाद्मयोर्भि- षेकार्थं पृथक् कुम्भस्थापनमुच्यत इति चेन्न, अत्र पृथगनुक्तत्वात्, महाकुम्भस्य विनियुक्तत्वादेवोत्तरत्र—'क्षान्त्वा यथोक्तविधिना सकुण्डान्मण्डलान्तरात्' (२०।१९) इति केवलकुण्डमण्डलाभ्यामेव भगवद्विसर्जनस्य वक्ष्यमाणत्वाच्च । ननु साधकस्य खल्वाचार्याभिषेकः कार्यः । साधकलक्षणं तु—‘‘पूर्ववल्लब्ध- दीक्षस्तु मन्त्राराधनतत्परः'' (२२।३९) इत्यादि वक्ष्यति । जयाख्येऽपि— मन्त्रसिद्धिश्च वै यस्य विज्ञाता गुरुणा यदा । गुरुणा वै सोऽभिषिक्तस्ततः शिष्यः प्रसादतः ॥ (१७।४६) इति प्रतिपाद्यते । एवं दीक्षानन्तरं मन्त्रसिद्धयर्थं बहुकालमनुष्ठितव्रतस्य साधकस्य दीक्षार्थं स्थापितमहाकुम्भेनैवाभिषेकः कथं संघटते । अतोऽभिषेककालेऽपि कुम्भ- मण्डलाग्निष्वर्चनं कार्यम् । तदातनमहाकुम्भेनैवाभिषेकः सरस इति चेत्, स्थूल- मनीषोऽसि । किमेकं शिष्यमुद्दिश्यैव दीक्षाप्रारम्भः क्रियते? बहूनुद्दिश्य क्रियमाणे दीक्षाक्रमे कांश्चित् समये नियोजयति, समयिनः पुत्रकपदे नियोजयति, पुत्रकान् साधक- पदे नियोजयति, साधकानाचार्यपदेऽभिषेचयतीति सूक्ष्मदृष्ट्या द्रष्टव्यम् । नृसिंह- दीक्षाप्रकरणे— ततः शुचीन् सोपवासान् शोधितान् बद्धलोचनान् ॥ भक्तान् प्रवेशयेत् तत्र गृहीतकुसुमांस्तु वै । (१७।११५-११६) इति बहूनां युगपद्दीक्षाक्रममुक्तं किं न श्रुतवानसि । अन्यथा—‘‘तत्कालं गुरुणा कार्यं सच्छिष्यस्याभिषेचनम्'' (२०।३) इत्युक्तः कालः संभवेत् । एकमेवो-