भारतकोश
सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary

भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा

DevanagariHindipublished837 पृष्ठ

पृष्ठ 647, कुल 837 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 647

५८८ सात्वतसंहिता इसी प्रकार वहाँ से उठाकर सुसंस्कृत विदिक् कुण्डों में स्थापित कर उनका क्रम से अभ्यर्चन करे । इसके बाद सृष्टि-क्रम से चारों दिशाओं में वासुदेवादि चार नामों वाले एकायन द्विजों को सन्निविष्ट करे । उनको दिये गये अपनी-अपनी सामग्रियों से असंख्य कार्य निवेदन करे ॥ ३०१-३०२ ॥ कर्मावसानं हवनं साज्यैस्तु तिलतण्डुलैः । एवमप्यययोगेन वाव्वादीशानगोचरम् ॥ ३०३ ॥ ऋग्वेदाद्यांस्तु चतुरः संस्कृत्यादौ तथा न्यसेत् । तैरप्यच्युतलिङ्गैस्तु स्वशाखोक्तैश्च पावनैः ॥ ३०४ ॥ हवनं विधिवत् कार्यं भक्तियुक्तेन चेतसा । अथेशकोणमासाद्य ब्राह्मणैरपरैः सह ॥ ३०५ ॥ प्राङ्निर्दिष्टं न्यसेत् तत्र स्नानोपकरणं तु यत् । दशार्धगव्यपूर्वं तु कलशेषु पृथक् पृथक् ॥ ३०६ ॥ तानर्च्यार्ध्यादिना पश्चाद् द्विषट्केनाभिमन्त्र्य च । समानीय शिलोपेतान् कलशान् पूर्वसम्भृतान् ॥ ३०७ ॥ कर्मावसान में घृतसहित तिल-तण्डुलों से होम करावे । इसी प्रकार संहार क्रम से वाय्वादि कोण से ईशानकोण पर्यन्त संस्कार कर ऋग्वेद के चार ब्राह्मणों को स्थापित करे । वे भी अपने-अपने चिह्नों को धारण किये हुए, अपने पवित्र शाखाओं से भक्ति युक्त चित्त से विधिवत् हवन करें । इसके बाद ईशानकोण में जाकर अन्य ब्राह्मणों के साथ पूर्वनिर्दिष्ट समस्त स्नानोपकरण स्थापित करे । फिर कलशों में पृथक्-पृथक् पञ्चगव्य डाले । अर्घ्यादि से अर्चन करे, द्वादशाक्षर मन्त्र से उसे अभिमन्त्रित करे । पूर्व में स्थापित शिला सहित उन कलशों को ले आवे ॥ ३०३-३०७ ॥ कलशलक्षणकथनम् उत्कृष्टधातुसम्भूतान् नवशैलमयांस्तु वा । समान् सुपक्वान् सुघनान् मृण्मयांस्तदभावतः ॥ ३०८ ॥ अब कलशों का लक्षण कहते हैं—वे कलश उत्कृष्ट धातुओं के बने होने चाहिये अथवा नवीन शिलामय से बने होने चाहिये । उनके अभाव में सभी मिट्टी के कलश समान सुपरिपक्व एवं परिपुष्ट होने चाहिये ॥ ३०८ ॥ द्वादशाङ्गुलिविस्तीर्णांस्तन्मानेन तु चोन्नतान् । द्विगुणान् सति सामर्थ्ये नृपाणां हेमजान् हितान् ॥ ३०९ ॥ उनकी लम्बाई का मान द्वादश अङ्गुल तथा उतने ही मान में ऊँचाई होनी