सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

प्रथमः परिच्छेदः ७ 'धत्ते सितादिकं रूपं चतुर्धा यत् कृते युगे । रक्ताख्यं सितनिष्ठं च त्रेतायां हि महामते ॥' (५।८७-८८) इति वक्ष्यमाणक्रमेण रक्ताङ्गे सतीत्यर्थः ॥ १८ ॥ आहेति । सङ्कर्षणो ज्ञात्वापि = रक्ताङ्गताहेतुं विदित्वापि, विनयवान् सन् गुरोरु- पदेशेन ज्ञातव्यमित्याकारकविनययुक्तः सन् विष्णुं वासुदेवं प्रत्याह—किमिति ॥ १९ ॥ पूर्वकाल में जब सत्ययुग समाप्त हो गया था और त्रेतायुग प्राप्त हो गया था । जिस समय जगद्धाता अच्युत रक्त वर्ण के हो गये थे उस रक्ताङ्गता के हेतु को जान कर भी विनयी सङ्कर्षण देव ने उन विष्णु से कहा ॥ १८-१९ ॥ किमिदं देव पश्यामि तव रूपविपर्ययम् । प्रहस्योवाच भगवान् मेघगम्भीरया गिरा ॥ २० ॥ हे देव ! तव रूपविपर्ययं वर्णभेदं पश्यामि । इदं किं कुतः प्राप्तमित्यर्थः । प्रह- स्येति । भगवान् वासुदेवः प्रहस्य मेघगम्भीरया गिरा = मेघगर्जितसदृशगाम्भीर्ययुक्तया गिरा । अत्र उपमानलुप्तलङ्कारः । गिरा वाचा सङ्कर्षणं प्रत्युवाचेत्यर्थः ॥ २० ॥ हे देव ! आप के रूप का यह विपर्यय किस कारण से हो रहा है? तब भगवान् ने हँसते हुए मेघ के समान गम्भीर वाणी में उनसे कहा ॥ २० ॥ नायं स कालो यत्रासीत् सत्त्वैकबहुलो जनः । अद्य रागपरो लोकस्तद्गतं धारयाम्यहम् ॥ २१ ॥ नायमिति । यत्र = यस्मिन् काले, जनः सत्त्वैकबहुलः = शुद्धसात्त्विक आसीत्, अयं स कालो न, विभिन्न इत्यर्थः । अद्येति । अद्य = अस्मिन् काले, लोकः = जनः, रागपरः = अनुरागपरः, अनुरागविशिष्टः । तद्वत् = एतत्कालीन- जनवत्, अहमपि तं रागं धारयामि ॥ २१ ॥ हे सङ्कर्षण ! अब वह काल नहीं रहा, जब सत्त्वबहुल लोग थे, आज का लोक रागपरक है । इसलिये मै भी राग पर हो कर रक्त वर्ण हो गया हूँ ॥ २१ ॥ सङ्कर्षण उवाच कालस्वभावजः केन कर्मणा राग ईदृशः । नाच्छादयति लोकानां त्वद्भक्तानां विशेषतः ॥ २२ ॥ एवमुक्तः सङ्कर्षणः प्रतिवदति—कालेति । कालस्वभावजः = त्रेतायुगस्वभाव- जन्यः, ईदृशो रागः केन कर्मणा विशेषतः, त्वद्भक्तानां लोकानामिति कर्मणि षष्ठी, भक्तजनान् नाच्छादयति न तिरोधत्ते ॥ २२ ॥ सङ्कर्षण ने कहा—त्रेतायुगादि काल तो स्वभावजन्य है । फिर किस कारण से आपके भक्त लोगों को वह आच्छादित नहीं करता ॥ २२ ॥