भारतकोश
सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary

भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा

DevanagariHindipublished837 पृष्ठ

पृष्ठ 677, कुल 837 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 677

६१८ सात्वतसंहिता अथार्घ्यपुष्पमृण्मूर्तिधरैर्यायात् समावृतः ॥ ४५ ॥ यत्र तिष्ठति विश्वेशः पीठब्रह्मशिलान्वितः । तत्रावलोकनं तेषां कुर्यात् सन्ताडनादिकम् ॥ ४६ ॥ अथ मूर्तिपैः सह बिम्बसमीपगमनम्, नेत्रमन्त्रेण तदवलोकनादिकम्, सिद्धार्थोद- कादिषट्कलशस्थापनादिकमर्चनम्, देवस्य दक्षिणहस्ते सिद्धार्थैः सह प्रतिसरबन्धनम्, ऋग्वेदिभिरथार्वणिकैश्च रक्षोहणपाठनम्, वेदघोषैर्नृत्तगेयादिभिः सह रथादिना बिम्बा- द्यानयनम्, तदानीं स्वर्णादिदानयागगेहप्रवेशनं चाह—अथार्घ्यपुष्पभृदित्यारभ्य स्व- स्थानं यज्ञभूमेर्वै इत्यन्तम्। चक्राङ्गौषधी = कटुकरोहिणी, “कटुः कटुम्भराऽशोका रोहिणी कटुरोहिणी। मत्स्यपित्ता कृष्णभेदी चक्राङ्गी शकुलादिनी" ॥ (३।८।८६) इति वैजयन्ती। कर्मारम्भं भगवतो बलेनेत्यादिकं मन्त्रम्, ॐ भगवानेव स्वशेषभूतं मामिति मन्त्रं वा ॥ ४५-५५ ॥ इसके बाद अर्घ्य पुष्प मृण्मयमूर्त्ति धारण किये हुए मूर्त्तियों से समावृत होकर पीठ पर ब्रह्मशिला से युक्त विश्वेश (बिम्ब स्वरूप) जहाँ पर स्थित हैं वहाँ जावे। नेत्र मन्त्र से उनका अवलोकन करे तथा सन्ताडनादि करे ॥ ४५-४६ ॥ चक्रास्त्रमन्त्रितैः स्नानकलशैः स्नापयेत् ततः । सिद्धार्थकैस्तथा पञ्चगव्यमृद्धूतिवारिणा ॥ ४७ ॥ वल्मीकमृज्जलेनाथ चक्राङ्गौषधिवारिणा । संक्षाल्याभ्यर्च्य चोद्धर्त्य क्षालयेदस्त्रवारिणा ॥ ४८ ॥ तदनन्तर चक्रास्त्र से अभिमन्त्रित स्नान कलश से स्नान करावे। फिर सिद्धार्थक (श्वेत सर्षप) वारि से, फिर पञ्चगव्य के जल, फिर मिट्टी के जल से, फिर भस्म के जल से, फिर वल्मीकस्थ मिट्टी के जल से, फिर चक्राङ्ग औषधि (= कटुकरोहिणी) के जल से प्रक्षालित कर अर्चन करे, फिर उद्वर्त्तन करे। अस्त्र के जल से बिम्ब का प्रक्षालन करे ॥ ४७-४८ ॥ तमर्घ्येणार्चयित्वा च ततस्तन्मन्त्रितान् करे । सिद्धार्थकान् दक्षिणे तु बद्ध्वायै पाठयेदृचम् ॥ ४९ ॥ रक्षोहणं तथा सर्वान् नयेत् प्रतिसरे मणीन् । सद्द्वस्त्रवेष्टितं कृत्वा समारोप्य रथोत्तमे ॥ ५० ॥ कर्मारम्भं च पठतस्तस्य दक्षिणदिङ् न्यसेत् । ऋक्सामपूर्वन् वामे तु ब्राह्मणांस्तु चतुश्रुतुः ॥ ५१ ॥ पुरतोऽस्त्रं स्मरन् यायात् स्वयं विघ्नांस्तु सूदयन् । तदनन्तर उस बिम्ब का अर्घ्य से अर्चन कर प्रथम अस्त्रमन्त्रित सिद्धार्थक दाहिने हाथ में बाँधे। फिर 'रक्षोहणम्' इस ऋचा का पाठ करते हुए सभी प्रकार की