सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

१० सात्वतसंहिता अथ विभवलक्षणमाह—मुख्येति । मुख्यानुवृत्तिभेदेन ज्ञानादिभिर्गुणैर्युतम् = अस्य विभवावतारसमूहस्य अनिरुद्धोत्पन्नत्वात् स्वकारणेऽनिरुद्धे यथा शक्तितेजसो- र्मुख्यत्वं ज्ञानादिगुणचतुष्टयस्यानुवृत्तत्वम्, तथा मुख्याभ्यां शक्तितेजोभ्यामनुवृत्तै- र्ज्ञानादिगुणैश्च युक्तमित्यर्थः । विभवदेवानामनिरुद्धोत्पन्नत्वं लक्ष्मीतन्त्रेऽपि— विभवोऽनन्तरूपस्तु पद्मनाभमुखो विभोः ॥ अनिरुद्धस्य विस्तारो दर्शितस्तस्य सात्वते । (२।५८-५९ इति ।) ‘विभोः शक्त्यात्मना सौम्ये संस्थितः परमेश्वरः’ (३।७) इत्यनिरुद्धस्य तेजः- शक्तिगुणकत्वमुक्तम् । तस्मिन् ज्ञानादीनामनुवृत्तत्वे किं मानमिति चेत्? ‘विभोः शक्त्या’ (३।७ इत्यादिना) तद्वक्ष्यति तृतीये परिच्छेदे । स्पष्टमुक्तं लक्ष्मीतन्त्रेऽपि— यद्यप्येकगुणोन्मेषस्तदाप्येते हि षड्गुणाः । अन्यूनानधिकाः सर्वे वासुदेवात् सनातनात् ॥ (४।२१) इति । यद्वा मुख्यानुवृत्तिभेदेन युक्तं ज्ञानादिकैर्गुणैरित्यस्य पूर्वेणैवान्वयो ज्ञेयः । नाना- कृति पद्मनाभादिभेदेन नानाविधाकारं देवं वैभवं तद् ब्रह्म सद् विद्धि । भुक्तिमुक्ति- फलप्रदं च सद् विद्धीति परव्यूहविभवलक्षणान्युक्तानि । तथा चैवमेव क्रोडीकृतानि परादिलक्षणानि सहस्रनामभाष्ये—‘परव्यूहविभवा- त्मना त्रिविधं परं ब्रह्मेति भागवतसिद्धान्तः । तत्र परं नामाकार्यं कार्यादनवच्छिन्नपूर्ण- षाड्गुण्यमहार्णवोत्कलिकैकातपत्रीकृतनिस्समनित्यभोगविभूतिकं मुक्तोपसृप्यमनौपा- धिकमवस्थानम् । व्यूहश्च मुमुक्षुसिसृक्षया प्रदेयसृष्टिस्थितिलयाः शास्त्रतदर्थतत्फलानि ध्यानाराधने लीला चेतीदृशकार्योपयुक्तविभक्तपरगुणरूपव्यापारशीकरव्यूहनिर्वाहित- ली्लाविभूतिकं मुक्तिसाधकं चतुर्थावस्थानम् । विभवश्च तच्छायाः सुरनरतिर्यगादिः स्वविभवसजातीय ऐच्छः प्रादुर्भाववर्ग इति ।...... तत्र प्रादुर्भावाः केचित् साक्षात्, यथा मत्स्यकूर्मादयः । अन्ये तु ऋष्यादिविशिष्टपुरुषाधिष्ठानेन, यथा भार्गवराम- कृष्णद्वैपायनादयः । अपरे काले शक्त्यावेशेन, यथा पुरञ्जयादिषु । इतरे च व्यक्तिषु स्वयमेवावतीर्य, यथार्चावतार इति चतुर्धा' (द्र० ९.६१) इति । नन्वर्चावतारस्यापि प्रादुर्भावेष्वन्तर्भावो वक्तव्यः । यद्वा— विभवोऽनन्तरूपस्तु पद्मनाभमुखो विभोः ॥ अनिरुद्धस्य विस्तारो दर्शितस्तस्य सात्वते । अर्चापि लौकिकी या साभगवद्भावितात्मनाम् ॥ मन्त्रमन्त्रेश्वरन्यासात् सापि षाड्गुण्यविग्रहा । पराद्यर्चतावारेऽस्मिन् मम रूपचतुष्टये ॥ तुर्याद्यवस्था विज्ञेया इतीयं शुद्धपद्धतिः । (२।५८-६१) इति लक्ष्मीतन्त्राद्युक्तरीत्याऽर्चावतारस्य प्रथमनिर्देशः कार्य इति चेत्? ब्रूमः । अर्चावतारस्य यत्र यत्र प्रथमनिर्देशः कृतस्तत्र न विवादः । श्रीसात्वतसंहितायां तु पर- व्यूहविभवाख्यत्रिविधभेदानामेव प्रतिपादितत्वात् तदनुसारेण श्रीमत्पराशरभट्टारकैर्-