सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

द्वितीयः परिच्छेदः १३ विवेकदं परं शास्त्रं ब्रह्मोपनिषदं महत् । दिव्यमन्त्रक्रमोपेतं मोक्षैकफललक्षणम् ॥ ५ ॥ तादृक् परिस्रुतं तस्माज्जगदुद्धरणाय च । तदाद्यमुपदेक्ष्यामि यद्भेदैर्बहुभिः स्थितम् ॥ ६ ॥ सिद्धिमोक्षप्रदं शुद्धं सरहस्यमसंकुलम् । एकायनश्रुतेः सारभूतं सात्वततन्त्रमुपदेक्ष्यामीत्याह—ब्राह्मणानामिति सार्ध- त्रयेण । सद्ब्रह्मवासुदेवाख्याजिनां = सच्छब्दब्रह्मशब्दवासुदेवशब्दवाच्यवस्तुमात्रार्चन- पराणामित्यर्थः । ब्राह्मणानां लक्ष्यभूतं = विषयभूतम् । देवतान्तरयाजिनां ब्राह्मणानाम- दर्शनीयमिति भावः । अत एव अधिकारिणां शुद्धयाजिनां हृदिस्थम् अतिगोप्यमि- त्यर्थः । विवेकदं = हेयोपादेयविवेकप्रदं, परं = श्रेष्ठं, ब्रह्मोपनिषदं = तथाविध- संज्ञकम्, उप समीपे निषीदतीति उपनिषदिति । सर्वोपनिषदामपि भगवत्समीपवर्तित्वे- ऽप्यत्र ब्रह्मोपनिषदित्यनेन ब्रह्मणोऽव्यवहितसमीपवर्तित्वं सूच्यते । यद्वा ब्रह्म- मात्रप्रतिपादिका उपनिषदि(ति वा त्य)र्थः । दिव्यमन्त्रक्रियोपेतम्— दिव्यैर्बलादिकैर्मन्त्रैः साक्षात् तत्प्रतिपादकैः । अलङ्कृतमसंदिग्धमविद्यातिमिरापहम् ॥ (ई०सं० १।२१) इत्याद्युक्तप्रकारेण बलादिमन्त्रसहितम्, मोक्षमात्रफलप्रदं यच्छास्त्रमेकायनश्रुति- रूपं शास्त्रम्, तस्मान्मूलवेदाद् जगदुद्धरणाय परिस्रुतम् । परित्यज्य परं धर्मं मिश्रधर्ममुपेयुषाम् । भूयस्तत्पदकांक्षाणां श्रद्धाभक्ती उपेयुषाम् ॥ अनुग्रहार्थं वर्णानां योग्यतापादनाय च । तथा जनानां सर्वेषामभीष्टफलसिद्धये ॥ मूलवेदानुसारेण छन्दसाऽऽनुष्टुभेन च । सात्वतं पौष्करं चैव जयाख्येत्येवमादिकम् ॥ दिव्यं सच्छास्त्रजालं तदुक्त्वा सङ्कर्षणादिभिः । प्रवर्तयामास भुवि सर्वलोकहितैषिभिः ॥ —ई०सं० १।४८-५१ इत्युक्तत्वात् । क्रमं तादृग् = मूलवेदसदृशम्, सिद्धिमोक्षप्रदं = भोगापवर्गदम्, काम्यफलप्रदत्वेऽपि भगवन्मात्रविषयत्वात् । परिशुद्धं सरहस्यं = नानाविधरहस्यमन्त्र- सहितम्, असंकुलं = देवतान्तरैरमिश्रं यदिद्व्यशास्त्रं बहुभिर्भेदैः स्थितं = नानासंहिता- भेदभिन्नम्, तदाद्यं तस्मिन् दिव्यशास्त्रे आद्यं प्रथमं सात्वततन्त्रमित्यर्थः । उपदेक्ष्यामि भवत इति शेषः ॥ ४-७ ॥ वह उपदेश सच्छब्द, ब्रह्मशब्द एवं वासुदेव शब्द के अर्चन करने वाले ब्राह्मणों का लक्ष्यभूत है । सृष्टि के प्रारम्भ से ही शुद्ध यज्ञ करने वाले अधिकारियों के हृदय में रहने के कारण यह अति गोप्य है ॥ ४ ॥