सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)
Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary
भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा
पृष्ठ 720, कुल 837 में से
संदर्भ में पढ़ेंपञ्चविंशः परिच्छेदः ६६१ बिम्बस्य बिम्बकर्तुर्वै देहिनां स्थापकस्य च ॥ ३०६ ॥ वामकृत्स्थापनं वामे सममूनं तु वाधिकम् । एवं ज्ञात्वा यथाशक्ति पृथक् कुर्यान्निवेशनम् ॥ ३०७ ॥ सिद्धये चापवर्गार्थमर्चना देवालये । मानहीन बिम्ब के स्थापित करने से बिम्ब कर्त्ता देही साधक तथा संस्थापक के सुत और सुख का क्षय होता है, इसी प्रकार बाईं ओर स्थापित की जाने वाली मूर्त्ति बाईं ओर स्थापित करने पर भी यदि मान में कम, अथवा अधिक हो, तो वह भी बिम्ब कर्त्ता स्थापक एवं देही साधक के सुत का एवं सुख का क्षय करती है । अतः बिम्ब को पृथक्-पृथक् सन्निवेश करे ॥ ३०६-३०७ ॥ प्रतोली साङ्गना चैव जगती देवमन्दिरम् ॥ ३०८ ॥ सपीठं भगवद्विम्बं भक्तानां यत्र युज्यते । सम्यक् प्रदक्षिणीकर्तुं बलिधूपपुरःसरम् ॥ ३०९ ॥ श्वेतद्वीपसमं विद्धि देवतायतनं तु तत् । सन्निवेशस्त्वयं मुख्यस्त्वमुख्यस्त्वपरो हि यः ॥ ३१० ॥ मुख्यात् पूर्णफलप्राप्तिर्मुख्याभासात् तथाविधा । प्रतोत्यादिभिः सहितं भगवन्मन्दिरं सपीठं भगवद्विम्बं च यत्र प्रदक्षिणीकर्तुं योग्यं भवति, तत्स्थानस्य श्वेतद्वीपसदृशमुख्यत्वम्, तत्प्रदक्षिणानवकाशस्थानस्या- मुख्यत्वं चाह—प्रतोलीति त्रिभिः ॥ ३०८-३११ ॥ जहाँ भक्तों की सिद्धि के लिये और उनकी मोक्ष प्राप्ति के लिये देवालय में अर्चना, प्रतोली, आँगन, जगती तथा देवमन्दिर है, पीठ सहित भगवद् बिम्ब है, बलिदान, धूपदानादि, पुरःसर प्रदक्षिणा के लिये सम्यक् स्थान है, वह देवतायतन श्वेतद्वीप के समान है । इस प्रकार सन्निवेश (प्रतिष्ठा स्थान) मुख्य है । इसके अतिरिक्त जहाँ प्रदक्षिणा के लिये अनवकाश हो वह स्थान अमुख्य (गौण) है । मुख्य से फल प्राप्ति होती है और मुख्याभास फलाभास होता है ॥ ३०८-३११ ॥ सम्यक्स्थास्त्वादिदेवीया मूर्तयो याः पुरोदिताः ॥ ३११ ॥ स्थूलं विना न चैवार्च्या नित्यं विप्रैस्तु बिम्बगाः । गृहे पीठगता बिम्बे पुनस्ताः पत्रगा बहिः ॥ ३१२ ॥ सदैव तैः समाराध्या भूतयेऽपि हि मुक्तये । ब्राह्मणैः पूर्वोक्तपरवासुदेवीयमूर्तीनां स्वगृहे मण्डलं विना बिम्बेष्वर्चनं कार्य- मिति, मण्डले तदर्चनस्थानविभागादिकं चाह—सम्यक्स्था इति द्वाभ्याम् । एवं च ब्राह्मणैरालये तद्बिम्बार्चनं कार्यमित्युक्तं भवति ॥ ३११-३१३ ॥