भारतकोश
सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary

भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा

DevanagariHindipublished837 पृष्ठ

पृष्ठ 80, कुल 837 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 80

द्वितीयः परिच्छेदः २१ तत्त्राणयतीति तथोक्तः । शान्तोदितसंज्ञकपररूपं प्रति नित्योदितसंज्ञकपरात्परवासु- देवस्य कारणत्वात् तत्त्राणत्वमस्येति भावः । तथा च तत्त्वत्रयव्याख्याने— नित्योदितात् संभूय तथा शान्तोदितो हरिः । चातुरात्म्यमथापीदं कृपया परमेष्ठिनः । उपासकानुग्रहार्थं यः परश्चेति कीर्त्यते ॥ शान्तोदितात् प्रवृत्तं च चातुरात्म्यत्रयं तथा । उपासकानुग्रहार्थं सेनेश मम तत्पुनः ॥ सुषुप्तिस्वप्नसंज्ञं यज्जाग्रद्व्यूहं तथा परम् । चातुरात्म्यं महाभाग पञ्चमं पारमेश्वरम् ॥ (पृ० १३३) इति । सर्वदर्शिने सर्वज्ञाय चैतन्याय ज्ञानरूपाय परात्परवासुदेवायेत्यर्थः । 'ज्ञानात्मकं परं रूपं ब्रह्मणो मम चोभयोः' (२।२५) इति लक्ष्मीतन्त्रे । नमस्तस्मै सकलविधकैङ्क- र्याणि करवाणि मदर्थं न करवाणीति प्रसिद्धोऽयं नमश्शब्दार्थः ॥ ३३-३४ ॥ मन्त्र का स्वरूप है—ॐ शान्तोदितविज्ञानप्राणाय सर्वदर्शिने चैतन्याय नमः । इस मन्त्र में २२ अक्षर एवं ६ पद इस प्रकार हैं—ॐ (१), शान्तोदित (२), विज्ञानप्राणाय (३), सर्वदर्शिन (४), चैतन्याय (५), नमः (६) । उसमें एक अक्षर वाला पद (ॐ) ज्ञान का वाचक है, चार अक्षर वाला पद (शान्तोदित) बल का वाचक है, षडक्षर पद (विज्ञानप्राणाय) ऐश्वर्य का वाचक है, पञ्चाक्षर पद (सर्वदर्शिन) वीर्य का वाचक है । चार वर्णों वाला पद (चैतन्याय) तेज का वाचक है । दो अक्षर वाला (नमः) पद शक्ति का वाचक है ॥ ३३-३४ ॥ तेजो वीर्यं बलं शक्तिरैश्वर्यं ज्ञानमेव च ॥ ३४ ॥ दृगस्त्रं कवचं शैखं शिरो हृत् षड् यथाक्रमम् । अङ्गमन्त्रसिद्ध्यर्थमुक्तानां ज्ञानादीनां हृदयाद्यङ्गैः सह योजनक्रममाह—तेज इत्या- दिना । तथा चैवं प्रयोगः—ॐ ॐ ज्ञानाय हृदयाय नमः । ॐ विज्ञानप्राणाय ऐश्वर्याय शिरसे स्वाहा । ॐ नमः शक्त्यै शिखायै वौषट् । ॐ शान्तोदित बलाय कवचाय हुं । ॐ सर्वदर्शिन वीर्याय अस्त्राय फट् । ॐ चैतन्याय तेजसे नेत्राभ्यां वौषट् । एवमेषां मन्त्राणां प्रणवादित्वं नमः स्वाहादिजात्यन्तत्वं च नृसिंहकल्पपरिच्छेदे वक्ष्यति— सर्वेषां प्रणवः पूर्वः स्वसंज्ञान्ते नियोज्य तु । स्वकीया जातयश्चान्ते वौषडन्ताः क्रमेण तु ॥ (१७।१०-११) इति ॥ ३५ ॥ अङ्ग मन्त्र की सिद्धि के लिये उक्त षट् ज्ञानादिक का हृदयादि छः अङ्गों के साथ योजना का क्रम कहते हैं—तेज, वीर्य, बल, शक्ति, ऐश्वर्य और ज्ञान । उसका प्रयोग इस प्रकार करे—१. ॐ ॐ ज्ञानाय हृदयाय नमः, २. ॐ विज्ञानप्राणाय ऐश्वर्याय शिरसे स्वाहा, ३. ॐ नमः शक्त्यै शिखायै वौषट्, ४. ॐ शान्तोदित बलाय कवचाय हुं, ५. ॐ सर्वदर्शिन वीर्याय अस्त्राय फट्, ६. ॐ चैतन्याय तेजसे नेत्राभ्यां वौषट् ।