सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)
Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary
भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा
पृष्ठ 81, कुल 837 में से
संदर्भ में पढ़ें२२ सात्वतसंहिता विमर्श—यहाँ अस्त्र मन्त्र और नेत्र मन्त्र का क्रम विपर्यस्त दिखाई पड़ रहा है, जबकि सर्वत्र सामान्य रूप से नेत्र मन्त्र के बाद अस्त्र मन्त्र का प्रयोग किया जाता है, जो भी हो किन्तु सात्त्वतग्रन्थ में यही तथा अन्यत्र भी इसी क्रम का उपदेश किया गया है ॥ ३४-३५ ॥ मन्त्रः समाधिविषये नानाभूमिजयेषु च॥ ३५ ॥ निराकारो निरङ्गश्च स्मर्तव्यो ब्रह्मलक्षणः । तत्प्राप्त्युपाये प्रथमे यागहोमादिके तु वै॥ ३६ ॥ साकारं संस्मरेत् साङ्गं परिवारेण चावृतम् । उक्तस्यास्य मूलमन्त्रस्य विषयभेदेन साकारत्वं निराकारत्वं चाह—मन्त्रः समाधिविषय इति द्वाभ्याम् । यागहोमादिके = यागो बिम्बादिषु भगवदर्चनम्, होमो वह्निसन्तर्पणम्, आदिशब्देनावशिष्टं पाञ्चकालिकं कर्मोच्यते । प्रथमे तत्प्राप्त्युपाये = कर्मज्ञानभक्तिप्रपत्तिनाम्नां चतुर्विधानां भगवत्प्राप्त्युपायानां प्रथमे उपाये, कर्मयोग इत्यर्थः ॥ ३६-३७ ॥ आनीता व्यक्ततां येन स्वयं ज्ञानादयो गुणाः ॥ ३७ ॥ शश्वद् यागसमाप्त्यर्थं कर्मिणामनुकम्पया । सोऽनङ्गः संस्मृतो मन्त्रो भक्तिश्रद्धावशेन तु ॥ ३८ ॥ फलं यच्छति वै नूनं नित्यं तद्भावितात्मनाम् । एतत्कर्मयोगनिष्ठानां साकारस्मरणं विना भगवदर्चनादेः कर्तुमशक्यतया भगवान् स्वयमेव तेषु कृपातिशयेन षाड्गुण्यात्मकं निजाकारं प्रकाशयति । योगिनां तु ‘सर्वत्र विदितात्मनाम्’ इत्युक्तरीत्या तन्निरपेक्ष्यान्निराकारं संस्मृतोऽपि तद्भक्त्यतिशय- सन्तुष्टः फलं प्रयच्छतीत्याह—आनीता इति द्वाभ्याम् ॥ ३८-३९ ॥ यह ब्रह्मलक्षण मन्त्र विषयभेद से निराकार तथा साकार दोनों है—समाधि विषय में तथा नानाभूमि जय में निराकार और निरङ्ग रूप में इसका स्मरण करे । कर्म, ज्ञान, भक्ति और प्रपत्ति इन चार प्रकार के भगवत् प्राप्ति के उपायों में प्रथम यागहोमादिकर्म में साङ्ग एवं परिवारावृत साकार विग्रह का स्मरण करे । क्योंकि इस कर्म में निष्ठा रखने वाले भक्तों के लिए साकार स्मरण के बिना अर्चनादि कर्म सर्वथा अशक्य होते हैं । इसलिये भगवान् स्वयं उन भक्तों पर कृपा कर स्वयं अपना षड्गुण्यात्मक स्वरूप प्रकाशित करने के लिये साकार रूप में व्यक्त हो जाते हैं । किन्तु योगियों द्वारा निराकार रूप का संस्मरण किये जाने पर तथा साकार रूप से निरपेक्ष होने पर भी केवल उनकी भक्ति से प्रसन्न होकर वह निराकार रूप से भी उन्हें फल प्रदान करते हैं ॥ ३५-३९ ॥ प्राधान्येन क्रतोः स्थैर्यं मोक्षो यत्रानुषङ्गतः ॥ ३९ ॥ तत्र तद्विघ्नशान्त्यर्थं मन्त्रार्थं विद्धि मन्त्रपम् ।