शार्ङ्गधर संहिता (दीपिका टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

292 शार्ङ्गधरसंहिता अन्तःशोथी मध्यकृशो मध्यशोथ्यन्तदुर्बलः । अत्यजीर्णपटुस्निग्धाद्दह्यगर्भकृमिद्रुतैः । किं वा ज्वरातिसारी च पाण्डुरोगी न सिध्यति॥६१॥ दोषैः पृथक् समस्तैश्चाहृद्यैः पञ्चविधा वमिः॥८०॥ पीतत्वङ्‌मूत्रविण्नेत्रबहुपित्तात् तु कामला। श्यामं वातेन पित्तेन पीतं श्वेतं कफेन च। सैव 'वृद्धा कृष्णपीतत्वगादिः कुम्भकामला॥६२॥ सर्वैश्चित्रं वमेद् गर्भाद् बीभत्सादीक्षणादपि॥८१॥ दुष्टं पित्तं विदूष्यास्त्रं सह तेन बहिर्बिलैः। कासः श्वासो ज्वरो हिक्का तृष्णा वैचित्त्यमेव च। ऊर्ध्वं चाधो द्विधा वैति रक्तपित्तं तदुच्यते॥६३॥ हृद्रोगस्तमकश्चैव ज्ञेयाश्छर्देरुपद्रवाः॥८२॥ सश्लेष्मोर्ध्वमधः स्वैरं द्विमार्गं सकफानिलम्। सततं यः पिबेद् वारि न तृप्तिमुपगच्छति। साध्यं याप्यमसाध्यं च रक्तपित्तं क्रमाद् वदेत्॥६४॥ पुनः काङ्क्षति तोयं यस्तं तृष्णाऽर्दितमादिशेत्॥८३॥ ज्वरापाकवमिश्वसतृट्कासाबल्यपाण्डुताः । पित्तं तालुगतं क्रुद्धं सवातं कुरुते तृषाम्। भुक्ते दाहः शिरस्तापो रेकोऽसृक्चास्रपित्ततः॥६५॥ सा सप्तधा पृथक् तैश्च क्षतामक्षयभोजनैः॥८४॥ अतिव्यवायव्यायामव्रणशोकज्वराध्वभिः । शीताद् विवर्धते वातान्न पित्ताज्जाड्यकृत्कफात्। शोषान् कुर्वन्ति ते क्रुद्धा यक्ष्माणं तु कफोल्बणाः॥६६॥ तृट् त्रिलिङ्गाऽऽमजाघातास्रक्षयाभ्यां क्षतोद्भवा॥८५॥ कराङ्घ्रिदाहः पार्श्वार्सरुक्कफास्रवमिज्वरैः। रसक्षयात् सहृत्पीडा पट्वाद्याधिक्यतोऽन्नजा। वैस्वर्यक्षुद्रकश्र्वासकासमस्तकगौरवम् ॥६७॥ मोहज्वरश्वासकासकर्त्री तृष्णा न सिध्यति॥८६॥ शुक्लेक्षणत्वं मांसेच्छा रिरंसा च क्षयाकृतिः। संज्ञास्रोतांसि ते रुद्ध्वा विशन्ति करणानि चेत्। उरःक्षते स्याद्रुक्पूतिकफपूयास्रवान्तियुक्॥६८॥ क्रुद्धपित्तास्तदा मर्त्या मूर्च्छन्ति गतचेतनाः॥८७॥ कासातिसारपार्श्वार्त्तिस्वरभेदारुचिज्वरैः । सप्त मूर्च्छाः पृथक् सर्वैस्तैश्च मद्यविषास्रतः। षड्भिरेभिः क्षयोऽसाध्यः किं वाऽसृक्कसनज्वरैः॥६९॥ दोषवर्णं वियत्पश्यन् दोषैर्मूर्च्छति चासवात्॥८८॥ प्राणः सघोषः सोदानो वक्त्रात् प्रेति यदा सतृट् । असौम्यः सप्रलापोऽथ दाहहृत्कम्पवान्विषात्। स कासः पञ्चधा भिन्नैस्तैः क्षतेन क्षयेण च॥७०॥ पित्तवद्रक्तगन्धेन संन्यासोऽस्तेन्द्रियक्रियः॥८९॥ कासते शुष्कमनिलात् पित्तात् पीतं वमेत् कटु। मद्यं पीतमयुक्त्या तैः कुर्यात् पानात्ययांश्चतुः। कफात् स्वादु कफं चान्त्यावसाध्यावुक्तलक्षणौ॥७१॥ वमिर्मूर्च्छा ज्वरो दाहः प्रलापश्च भ्रमोऽरुचिः॥९०॥ पूर्ववत् कुरुते प्राणो हिक्काः पञ्च गतिक्रमात्। रेकास्वजारतिकफाः पानाजीर्णस्य लक्षणम्। अन्नजाऽऽहारबाहुल्याद्यामिका द्वित्रिवेगिनी॥७२॥ पानोष्मा त्वग्गतो दाहं सपित्तास्रः करोत्यति॥९१॥ हिक्का क्षुद्रा जत्रुमन्दा गम्भीरा नाभिकम्पकृत्। भीशोककामदुष्टान्नः पूज्यदेशावधर्षणैः। कम्पयत्यङ्गमखिलं महत्यन्ते न सिध्यति॥७३॥ मादयन्ति मनोदोषाः स्यादुन्मादस्ततोद्भूताः॥९२॥ अधश्चोर्ध्वं कफो वातो यात्यायाति मुहुर्यदा। अस्थाने हास्यगीताद्यैर्ह्रीधीस्वज्ञविपर्ययैः। कफरुद्धगतिर्विष्षक् तदा श्वासान् करोत्यसौ॥७४॥ रहस्यकथनोद्वेगभ्रमैरुन्मादमादिशेत् ॥९३॥ महोर्ध्वच्छिन्नतमकक्षुद्राख्यान् स्वगतिक्रमात्। दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च विषशुग्भ्यां स षड्विधः। महंता निःश्वसित्युच्चैरूर्ध्वेनोर्ध्वमधो न तु॥७५॥ दोषाङ्गाः पूर्ववच्छोकभीकामाद्यैस्तु तत्कथः॥९४॥ विच्छिन्नवेगं छिन्नेन तमकेनातिमूर्छकम्। देवदैत्यपिशाचाहिरक्षोगन्धर्वयक्षतः । क्षुद्रेण श्वसनेनाल्पं पूर्वे साध्या न ते त्रयः॥७६॥ पितृतश्च ग्रहैभ्यः स्युरुन्मादाः प्रोक्तलक्षणाः॥९५॥ अत्युच्चभाषणाताद्यैः क्रुद्धैर्दोषैः स्वरामयः। पावित्र्यं देवविद्वेषो नग्नत्वं सर्पवद्गतिः। षोढा पृथक् सद्धस्ते स्यान्मेदसा च क्षयेण च॥७७॥ बहुभुक्त्वं गानदाने श्राद्धं चेति तदाकृतिः॥९६॥ स्वनिदानस्वरूपास्ते न तु साध्यास्त्रयोऽन्तिमाः। कम्पनिद्राफेनवमिद्रुमादिपतनादिभिः । स्वाद्वप्यन्नं मुखे चेन स्वदतेऽसावरोचकः॥७८॥ त्रयोदशेऽब्देऽतीते तु नोन्मादी जातु जीवति॥९७॥ स पञ्चधा पृथक् सर्वैस्तैः परो रुग्भयादिभिः। दोषोद्रेकात् प्रनष्टायां स्मृतौ सत्यामपस्मृतिः। अरोचके मुखं वक्तृदृशं प्राक्तनमन्तिमे॥७९॥ तदाकृदस्तमःप्रवेशदन्तनेत्रादिवैकृतम् ॥९८॥