शिव पुराण
Shiva Purana
महर्षि वेदव्यास द्वारा
पृष्ठ 102, कुल 850 में से
संदर्भ में पढ़ें८८ * संक्षिप्त शिवपुराण *
मन्त्रसे दधिस्नान कराये। ‘घृतं घृतपावा०’$^१$, इस मन्त्रसे घृतस्नान कराये। ‘मधु वाता०’$^२$, ‘मधु नक्तं०’$^३$, ‘मधुमान्नो’$^४$ इन तीन ऋचाओंसे मधु-स्नान और शर्करास्नान$^५$ कराये। इन दुग्ध आदि पाँच वस्तुओंको पंचामृत कहते हैं।
अथवा पाद्य-समर्पणके लिये कहे गये ‘नमोऽस्तु नीलग्रीवाय०’ इत्यादि मन्त्रद्वारा पंचामृतसे स्नान कराये। तदनन्तर ‘मा नस्तोके०’$^६$, इस मन्त्रसे प्रेमपूर्वक भगवान् शिवको कटिबन्ध (करधनी) अर्पित करे। ‘नमो धृष्णवे०’$^७$, इस मन्त्रका उच्चारण करके आराध्य देवताको उत्तरीय धारण कराये। ‘या ते हेतिः०’$^८$, इत्यादि चार ऋचाओंको पढ़कर वेदज्ञ भक्त प्रेमसे विधिपूर्वक भगवान् शिवके लिये वस्त्र (एवं यज्ञोपवीत) समर्पित करे। इसके बाद ‘नमः श्वभ्यः०’$^९$, इत्यादि मन्त्रको पढ़कर शुद्ध बुद्धिवाला भक्त पुरुष भगवान्को प्रेमपूर्वक गन्ध (सुगन्धित चन्दन एवं रोली) चढ़ाये। ‘नमस्तक्षभ्यो०’$^{१०}$, इस मन्त्रसे अक्षत अर्पित करे। ‘नमः पार्याय०’$^{११}$,
१. घृतं घृतपावानः पिबत वसां वसापावानः पिबतान्तरिक्षस्य हविरसि स्वाहा। दिशः प्रदिश आदिशो विदिश उद्दिशो दिग्भ्यः स्वाहा।
(यजु० ६। १९)
२. मधु वाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः। माध्वीर्नः सन्त्वोषधीः।
(यजु० १३। २७)
३. मधु नक्तमुतोषसो मधुमत्पार्थिवँरजः। मधु द्यौरस्तु नः पिता।
(यजु० १३। २८)
४. मधुमान्नो वनस्पतिर्मधुमा ँ अस्तु सूर्य्यः। माध्वीर्गावो भवन्तु नः।
(यजु० १३। २९)
५. बहुत-से विद्वान् ‘मधु वाता०’ आदि तीन ऋचाओंका उपयोग केवल मधुस्नानमें ही करते हैं और शर्करास्नान कराते समय निम्नांकित मन्त्र बोलते हैं—
अपाँसमुद्रयँसूर्ये सन्तँसमाहितम्। अपायँरसस्य यो रसस्तं वो गृह्णाम्युत्तममुपयामगृही-तोऽसीन्द्राय त्वां जुष्टं गृह्णाम्येष ते योनिरिन्द्राय त्वा जुष्टतमम्।
(यजु० ९। ३)
६. मा नस्तोके तनये मा न आयुषि मा नो गोषु मा नो अश्वेषु रीरिषः। मा नो वीरान् रुद्र भामिनो वधीर्हविष्मन्तः सदमित् त्वा हवामहे।
(यजु० १६। १६)
७. नमो धृष्णवे च प्रमृशाय च नमो निषङ्गिणे चेषुधिमते च नमस्तीक्ष्णेषवे चायुधिने च नमः स्वायुधाय च सुधन्वने च।
(यजु० १६। ३६)
८. या ते हेतिर्मीढुष्टम हस्ते बभूव ते धनुः। तयास्मान्विश्वतस्त्वमयक्ष्मया परि भुज (११)। परि ते धन्वनो हेतिरस्मान्वृणक्तु विश्वतः। अथो य इषुधिस्तवारे अस्मन्नि धेहि तम् (१२)। अवतत्य धनुष्ट्व ँ सहस्राक्ष शतेषुधे। निशीर्य्य शल्यानां मुखा शिवो न सुमना भव (१३)। नमस्त आयुधायानातताय धृष्णवे। उभाभ्यामुत ते नमो बाहुभ्यां तव धन्वने (१४)।
(यजु० १६)
९. नमः श्वभ्यः श्वपतिभ्यश्च वो नमो नमो भवाय च रुद्राय च नमः शर्वाय च पशुपतये च नमो नीलग्रीवाय च शितिकण्ठाय च।
(यजु० १६। २८)
१०. नमस्तक्षभ्यो रथकारेभ्यश्च वो नमो नमः कुलालेभ्यः कमारिभ्यश्च वो नमो नमो निषादेभ्यः पुञ्जिष्ठेभ्यश्च वो नमो नमः श्वनिभ्यो मृगयुभ्यश्च वो नमः।
(यजु० १६। २७)
११. नमः पार्याय चावार्याय च नमः प्रतरणाय चोत्तरणाय च नमस्तीर्थ्याय च कूल्याय च नमः शष्प्याय च फेन्याय च।
(यजु० १६। ४२)