शिवदृष्टि (सोमानन्दनाथ - उत्पलदेवाचार्य वृत्ति सहित काश्मीर प्रत्यभिज्ञा मूल दर्शन सटीक)

आ०-४ ] उत्पलदेवकृतवृत्त्योपेता १२१ विनैकत्वं१ च न भवेत्कारकत्वं कदाचन । शशशृङ्गादिके नापि स्याद्विभक्त्या समन्वयः ॥ ३२ ॥ सर्वथा२भावशब्दस्य नास्त्यभावात्मकं क्वचित् । घटादेश्च यदेतत्स्वकार्यकरणं भवद्भिरिष्यते, तच्छिदेकरूपत्वं विना न स्यात् । जडस्य निरभिसंधेः करणाद्योगादित्येतदपि ईश्वरप्रत्यभिज्ञाया- मेवोक्तम् । तस्मात् यदर्थक्रियाकारित्वात्सत्, तत्सर्वं शिवरूपम् । यदप्य- त्यन्तासत्त्वेनाभिमतं३ शशशृङ्गादि तत्रार्थे वर्तमानस्य सर्वथैवाभाव४- वाचित्वेन मतस्य शब्दस्य विभक्त्या योगो न स्यात् । शशशृङ्गं ज्ञायतेऽ- भिधीयते चेति कारकाश्रितत्वाद्विभक्तीनामसत्त्वच कारकत्वायोगात् क्रियानिमित्तत्वात्कारकस्य । तस्मात् तत्रापि भक्तियोगेन कारकत्वे सति सत्तैव शिवताख्या । वस्तुतश्च५ घटोऽर्थक्रियामुदकाहरणादिकां करोति इति योऽयमवबोधः, स एव तथास्वरूपो न तु ततः पृथग्भूतो घटादिस्तथाकारी सिद्धयतीति प्रत्यभिज्ञायामेव 'हिमालयो६ नामास्ति' इति विचारे दर्शितम् । अभावोऽपि ज्ञायमानो बोधात्मैव तदात्मकत्वाच्च विश्वरूप एव । तस्मान्नास्त्यभावात्मकमशिवरूपं क्वचिदपि विश्वमध्ये ॥ १ तत्तद्विभिन्नसंवित्स्रोतसामेकसंमिश्रीकरणात्मकमेकप्रमातृत्वं विना संविन्निष्ठा विषयव्यवस्थितय इति हि तावदागमेषु भण्यते, तद्विन्नभिन्न- पदार्थानुस्यूतैकाभासात्मकाक्रमसंविद्विश्रान्तिं विना न कथंचनाप्युपपद्यते- यदुक्तमीश्वरप्रत्यभिज्ञायां-- 'तत्तद्विभिन्नसंवित्तिमुखैरेकप्रमातरि । प्रतितिष्ठत्सु भावेषु ज्ञातेयमुपपद्यते ॥ देशकालक्रमजुषामर्थानां स्वसमापिनाम् । सकृदाभाससाध्योऽसावन्यथा कः समन्वयः ॥' इति । २ अभावत्वेन मतस्य । ३ त्रिकालासत्त्वेन । ४ तेनात्र न सर्वथा- भाववत्त्वमित्यर्थः, अपि तु व्यवहारानुपयोग इत्यर्थः । ५ ननु च शशशृङ्गं ज्ञायतेऽभिधीयते इति कथं क्रियायोगोऽत्र प्रातिपदिकमात्रे हि विधिरयम् । नहि कर्मादिकारकयोगोऽत्र संभवतीति, व्यवहारश्च कर्मादिकारकाधीन एवेति कथं क्रियानिमित्तत्वमित्याशङ्क्य व्यवहारे च यद्रूपावरूपाणां कार- काणां बीजभूतं तत्त्वं तत्समर्थयति येन भावाभावरूपं सर्वं समानमेवाध्व- वसीयत इत्याह वस्तुतश्चेति । ६ अत्र हि क्रियास्वरूपं साध्यमित्यर्थः ।