शिवदृष्टि (सोमानन्दनाथ - उत्पलदेवाचार्य वृत्ति सहित काश्मीर प्रत्यभिज्ञा मूल दर्शन सटीक)

१८ उत्पलदेवकृतवृत्त्योपेता [ आ०-१ः न्यायादिभिरिति१, तैर्न तुल्यत्वं प्राकृत्यां भेददशायां बुद्धियोगात्मनो ज्ञानस्य तथाभिधानात्, न त्वीश्वरे पररूपे ज्ञातरि, तदुक्तम् एष एव न्याय इच्छां प्रति स्फुटं ज्ञेयः । इच्छा चितेः प्रत्यगात्माश्रिता भेदमय्येव उक्ता यान्यैर्मनःसंकल्परूपा२, न तु परमेश्वरस्वभावभूता परापरा- वस्थास्थिता वा ॥ २६-२८ ॥ सर्वतत्त्वमयतया३ शिवतत्त्वावस्थानमाह-- तदेवं प्रसृतो देवः कदाचिच्छक्तिमात्रके ॥ २९ ॥ बिभर्ति रूपमिच्छात्तः कदाचिज्ज्ञानशक्तितः । सदाशिवत्वमुद्रेकात्कदाचिदैश्वरीं४ स्थितिम् ॥ ३० ॥ क्रियाशक्तिसमाभोगात्कदाचित्स्थूलवेदनात् । विद्यात्वविद्येशानत्वमन्त्रमन्त्रेश्वरात्मताम् ॥ ३१ ॥ १ 'न चास्य बाह्यकरणैः सिद्ध्यन्ति सकलाः क्रियाः । नहि स्मृतिसुखेच्छादौ चक्षुरादीनि साधनम् ॥' 'तेनेच्छास्मृतिसुखदुःखवेदनाना- माधारो न खलु मनो नचैन्द्रियाणि । देहोऽपि व्रजति न तत्समाश्रयत्वं तेभ्योऽन्यं पुरुषमतः प्रकल्पयामः ॥' सूत्रकारश्च--'इच्छाद्वेषप्रयत्नसुखदुःखज्ञानान्यात्मनो लिङ्गम्' इति । २ न्यायवादिभिः । ३ सर्वतत्त्वमयतयेति, यथोक्तं 'यदिदं किञ्चिद्गर्भीकृतानन्तविचित्रभोक्तृभोग्यं विभवात्मकं भुवनजातमुक्तं तत्र यदनुगतं महाप्रकाशरूपं, तन्महासामान्यकल्पं शिवतत्त्वमिति ।' उक्तं च तन्त्रालोके- 'यान्युक्तानि पुराण्यमूनि विविधैर्भेदैर्यदेष्वन्वितं रूपं भाति परप्रकाशनिबिडं देवः स एकः शिवः । तत्स्वातन्त्र्यरसान्पुनः शिवपदादूर्ध्वे विभाते परं यद्रूपं बहुधानुगामि तदिदं तत्त्वं विभोः शासने ॥' ( ९।२ ) इति । ४ ज्ञानशक्तेरुद्रेकात् ।