शिवदृष्टि (सोमानन्दनाथ - उत्पलदेवाचार्य वृत्ति सहित काश्मीर प्रत्यभिज्ञा मूल दर्शन सटीक)

४२ शिवदृष्टिः [ आ०-२ दानाय पुनर्विकल्पिते प्रयोजनं विनैवाविद्याकृतः सर्ग¹ इति पर्या²- लोचयन्नाह— अविद्यास्याः स्वधर्मः³ किं परधर्मोऽथवा भवेत् ॥ २८ ॥ स्वधर्मत्वेऽस्या⁴ मालिन्यं परधर्मेऽपि कस्य सा⁵ । परस्य शास्त्रानिष्टस्य⁶ स्वतन्त्रा वा तथापि सा ॥ २९ ॥ स्वातन्त्र्याद्दुर्न्निवारैव स्वतन्त्रः⁷ केन वार्यते । अविद्या किं पश्यन्त्याः स्वधर्मः, उत परधर्मः ? स्वधर्मत्वे तस्या अविद्यास्वभावत्वे मालिन्यं स्यात्, परधर्मत्वे वा कस्य परस्यासौ धर्मः । न ह्यद्वयवादे⁸ ब्रह्मणः कश्चिदर्थः परोऽस्तीति शास्त्रेऽभीष्टः । अथाविद्या स्वतन्त्रैव, न तु कस्यचिद्धर्मभूता, तथापि सा दुरुच्छेदेव स्वातन्त्र्याद्धेतोः स्यात् । स्वतन्त्रो हि केनान्येन निवार्यते, केन वा प्रवर्त्यते, तथाहि स्वतन्त्र एव न स्यात् । अतः प्रवृत्तौ स्वतन्त्रा निवृत्तिः पुनरस्याः परकार्यापि स्यात्, तन्निवृत्तिकारणाभावमुखप्रेक्षिप्रवृत्तिकत्वेना- स्वातन्त्र्यापत्तेः ॥ २६ ॥ अवाच्यत्वमविद्याया⁹ विमृशन्नाह-- ¹⁰तत्त्वान्यत्वैरवाच्या¹¹ वा यद्यविद्याभिधीयते ॥ ३० ॥ १ एतदेव ह्यविद्याया अविद्यात्वं, यदनपेक्ष्यैव प्रयोजनं सृष्टिः । २ विवेचयन् । ३ धर्मः स्वभावः, स्वभावश्च स्वभाविनोऽव्यतिरिक्तः । ४ अस्याः पश्यन्त्याः । ५ सा अविद्या । ६ पक्षद्वययोरनुपपत्ताह--परश्च तस्या नाम न कश्चिदित्याह शास्त्रानिष्टस्येति, शास्त्रानिष्टस्य-शास्त्रेऽनभि- हितस्येत्यर्थः । ७ एतदेव हि स्वतन्त्रस्य स्वातन्त्र्यं नाम, यदन्येनानिरा- करणम् । ८ अस्तु परो नाम, तथापि किमित्यत आह नहीति । ९ ननु अत एवेयमविद्या सत्त्वासत्त्वतदन्यत्वादिनानिर्वचनीयेति कथ्यते । यद्येतादृग्वि- चारयोग्या स्यात्, तदा केनानिर्वाच्यत्वं स्यादायोग्यत्वे त्वनिर्वाच्यता सिद्धेत्यपि समर्थयति । १० अविद्या हीयमवस्तुरूपा माया मिथ्यावभास- स्वभावाभिधीयते तत्त्वाग्रहणं यतोऽविद्या, अग्रहणं च नाम कथं वस्तुधर्मे- र्विकल्प्येत तदेतदाह तत्त्वान्यत्वैरिति । अत्राश्रयगतं बहुत्वमपेक्ष्य बहुवचनं ततस्तत्त्वान्यत्वाभ्यां नित्यत्वानित्यत्वव्यापकत्वाव्यापकत्वपरिग्रह इत्यर्थः । ११ अवस्तुरूपत्वात् ।