शिवदृष्टि (सोमानन्दनाथ - उत्पलदेवाचार्य वृत्ति सहित काश्मीर प्रत्यभिज्ञा मूल दर्शन सटीक)

५६ शिवदृष्टिः [ आ०-२ सा चात्मानं प्रकाशरूपत्वात् पश्यन्त्यात्मकत्वाच्च किं पश्यन्तं पश्यति उताप्रकाशरूपं जडम् ? जडे तस्मिन् सापि जडा स्यात् अथात्मापि अस्याः प्रकाशात्मत्वात् पश्यति, न च भिन्नं पश्यति अपित्वात्मानमेव, ततस्तस्यापि पूर्वविकल्प१योगादनवस्था२, अवस्थानस्य दर्शनविश्रान्तेर- भावात् ॥ ५६ ॥ किञ्चित्पश्यति३ वा सूक्ष्मं४ तदस्मद्दर्शनान्वयः५ । कर्मत्वे पारतन्त्र्यं स्यात्तस्या एव निजात्मनि ॥ ५७ ॥ यदि वा भवद्भिर्नान्यनीलपीतादि स्थूलं विभक्तस्वरूपं दृश्यं पश्यति अपि तु दृश्यभुवमनापन्नं द्रष्टारमेव किंचिदविकल्प्यं सूक्ष्ममपृथ- ग्रूपं पश्यति, न च६ पश्यति दृश्यार्थमयदृष्टृरूपैव सती प्रकाशते पश्यन्ती इति कथ्यते । ततोऽस्मदीयदर्शनानुगमः७ स्यात् पश्यन्त्यर्थः८ क्रियाकर्तृ- कर्मकालविभागात्मा त्यक्तो भवेत् । वास्तवे तु कर्मत्वेऽभ्युपगम्यमाने तदीयसूक्ष्मद्रष्टृरूपात्माधिकरणे सति तस्मिन्नेवैकात्मनि द्रष्टृत्वात् स्वतन्त्रे दृश्यतया पारतन्त्र्यं स्याद्विरुद्धम् ॥ ५७ ॥ स्फोट९ एव हि पश्यन्ती तदन्या वा द्वयं भवेत् । तदन्यत्वे तदैक्ये वा तदङ्गुल्यग्ररूपया ॥ ५८ ॥ बलनार्थं शङ्क्यमानत्वेन दर्शयति पश्यन्तं सेति, तदेतदाह प्रकाशरूप- त्वात्पश्यन्त्यात्मत्वाच्चेति । १ दृष्टे दर्शनमिति न्यायेन । २ सा च मूलक्षति- कारिणीत्युक्तमेव । ३ ननु चात्मानं पश्यन्तं सूक्ष्मं विकल्पकलङ्काकलुषितं पश्यति यतः तत्किमिति ह्यनवस्था, दर्शनं चानुज्झितद्रष्टृभावस्यैव तत्क्रिया- त्मकं ततोऽपि न किंचनानुपपन्नं नामेति किं दोषाविर्भाविनेत्यतः आह किंचिदिति । किंचिदिति इदन्ताव्यपदेशानर्हत्वात्स्वरूपत्वादेवानियतम् । ४ सर्वग्राह्यग्राहकताविभागरहितम् । ५ अन्वयः, अभ्युपगमः । ६ ननु च यतः पश्यन्तीत्युच्यते तत एव सकर्मकत्वादस्य स्फुटं पूर्ववदेव दृश्यत्वमापन्नं तत्किमिति तत्र न दोष इत्यत आह न चेत्यादि । ७ ततश्चैवं सति न कश्चिद्विरोध इत्यर्थः । ८ न चैतद्भवतामिष्टमित्याह पश्यन्तीति । ९ स्फोटात्मैव शब्दोऽर्थप्रतिपादकः । तथा चोक्तम्—