षोडश ग्रन्थाः (महाप्रभु वल्लभाचार्य - पुष्टिमार्ग सिद्धान्त एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

१४ बालबोधः । ननु निवेदनमकृत्वाऽपि केचित्तदाश्रितास्तेषां का गतिरिति चेत्तत्राऽऽहु- रतदीयतेति । अतदीयतया चाऽपि केवलश्चेत्समाश्रितः ॥ १८ ॥ तदीयत्वव्यतिरेकेणाऽपि केवलः समाश्रितश्चेत्तदा केवलाश्रयेनाऽपि गति- र्भवत्येव । “मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः। स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिमि”ति वचनात् । न तावता तदीयत्वलक्षणो मोक्षः सिद्धयति, समर्पणाभात् । न वा गतिप्राप्तौ तदाश्रयस्तिष्ठति, तस्योभयनिष्ठधर्मत्वात् । साधनत्वेन स्वीकाराच्च । अतो नाऽयं फलरूपभक्तिमार्गः, किन्तु साधनरूप एव । “न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा वाञ्छन्ति यत्पादरजःप्रपन्नाः” । स्वर्गापवर्गनरके- ष्वि”त्यादिवचनविरोधात् ॥ १८ ॥ ननु जीवानां स्वतो ज्ञानाभावात्तदाश्रयतदीयत्वे कथं सिद्ध्येतामित्याशङ्कया- ऽऽहुस्तदाश्रयेति । तदाश्रयतदीयत्वबुद्धयै किञ्चित्सदाऽऽचरेत् । स्वधर्ममनुतिष्ठन् वै भारङ्गैगुण्यमन्यथा । इत्येवं कथितं सर्वं नैतज्ज्ञाने भ्रमः पुनः ॥ १९ ॥ इति श्रीमद्वैश्वानरावतार श्रीवल्लभाचार्यचरणविरचितो बालबोधः सम्पूर्णः । तदाश्रयतदीयत्वयोर्बुद्धयै ज्ञानाय किञ्चिदाचार्योपसत्तिरूपं साधनं सदा निरन्तरमाचरेदित्यर्थः । तत एव तत्सिद्धेर्नाऽन्यथेति तस्याऽवश्यककर्त्तव्यत्व- माहुः स्वधर्ममिति । “स्वधर्ममनुतिष्ठन्वै लोकः क्षेमाय कल्पत” इति वचना- त्स्वधर्माचरणे कृते फलं तत्तन्मार्गीयं भवति, न तु तदकरण इति सिद्धम् । भक्तिमार्गे च मुख्यः स्वधर्मस्तदुपसत्तिरेवेति सैव कर्त्तव्येति भावः । “आचार्यवान् पुरुषो वेदे”ति श्रुतेः । श्रीभागवतेऽपि “आचार्य मां विजानीयान्नाऽवमन्येत कर्हिचित् । न मर्त्यबुद्धयाऽसूयेतं सर्वदेवमयो गुरुः” । अन्यच्च, “यस्य साक्षाद्भग- वति ज्ञानदीपप्रदे गुरौ । भक्तिर्न स्याच्छ्रुतं तस्य मन्ये कुञ्जरशौचवत्” । पुराणा- न्तरेऽपि, “हरौ रुष्टे गुरुस्त्राता गुरौ रुष्टे न कश्चन । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गुरुमेव प्रसा- दयेत्” । अतस्तामन्तरेण कृतस्यापि साधनान्तरस्य वैफल्यमाहुर्भारङ्गैगुण्यमिति । १ आश्रम कृच्छ्रेणेति तस्योभयनिष्ठधर्मत्वादिति शोधितो ग पुस्तके पाठः । २ सेवेतेति ख, ग.