भारतकोश
श्वेताश्वतरोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

श्वेताश्वतरोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

Shvetashvatara Upanishad with Shankara Bhashya

आदि शङ्कराचार्य द्वारा

स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished276 पृष्ठ

पृष्ठ 83, कुल 276 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 83

अध्याय १ ] शाङ्करभाष्यार्थ ६९

मत्वा सर्वं प्रोक्तं त्रिविधं ब्रह्ममे- | जानकर फिर तीन भेदोंमें बताये हुए तत्” (श्वेता० उ० १ । १२) “त्रयं | समस्त तत्त्वोंको ब्रह्म ही समझे” यदा विन्दते ब्रह्ममेतत्” (श्वेता० | तथा “जिस समय इन तीनोंको ब्रह्म- उ० १ । ९) इति । स्वगुणैर्ब्रह्म- | रूपसे अनुभव करता है ।” इन परतन्त्रैः प्रकृत्यादिविशेषणैरुपा- | वाक्योंसे श्रुति उल्लेख करेगी । धिभिर्निगूढाम् । तथा च दर्श- | [उस शक्तिको] स्वगुणैः—ब्रह्मके यिष्यति—“एको देवः सर्व- | आश्रित प्रकृति आदि विशेषणरूप भूतेषु गूढः” (श्वेता० उ० ६ । | उपाधियोंसे आच्छादित देखा । ऐसा ११) इति । “तं दुर्दर्शं गूढ- | ही “समस्त भूतोंमें छिपा हुआ एक मनुप्रविष्टम्” (क० उ० १ । २ । | देव है” इत्यादि वाक्यसे श्रुति १२) । “यो वेद निहितं | आगे दिखावेगी । तथा इसी अर्थमें गुहायाम्” (तै० उ० २ । १ । १)। | “उस कठिनतासे दीखनेवाले प्रच्छन्न- “इहैव सन्तं न विजानन्ति | रूपसे अनुप्रविष्टको” “जो बुद्धिरूप देवाः” इति श्रुत्यन्तरम् । यः | गुहामें छिपे हुए उस देवको जानता कारणानीति पूर्ववत् । | है”, “इसी देहके भीतर विद्यमान | रहते हुए भी इन्द्रियाँ उसे नहीं | जानतीं” इत्यादि अन्य श्रुतियाँ भी | हैं । ‘यः कारणानि’ इत्यादि वाक्य- | का अर्थ पूर्ववत् है । अथवा देवात्मनो द्योतना- | अथवा देवात्मा—द्योतनात्मक— त्मनः प्रकाशस्वरूपस्य ज्योतिषां | प्रकाशस्वरूप अर्थात् समस्त तेजोंके ज्योतीरूपस्य प्रज्ञानघनस्वरूपस्य | तेज प्रज्ञानघनमूर्ति परमात्माकी परमात्मनो जगदुदयस्थितिलयं- | जगत्‌का सृजन, पालन, संहार और नियमनविषयां शक्तिं सामर्थ्य- | नियन्त्रण करनेवाली शक्ति अर्थात् मपश्यन्निति स्वगुणैः स्वव्यष्टिभू- | सामर्थ्यको देखा, जो स्वगुणैः— तैः सर्वज्ञसर्वेशितृत्वादिभिर्निगूढां | सर्वज्ञ-सर्वेशितृत्वादि अपने ही | अंशभूत गुणोंसे आच्छादित