सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

गोलप्रशंसाध्यायः ७ प्रौढ पण्डित सभा में प्रविष्ट व्याकरणज्ञानरहित धृष्ट वादो जैसे (अल्पमति अपने अज्ञान के गोपन के लिए असंगत भाषण करने वाले से) व्याकरणादि शास्त्र कुशल बालकों या शिष्यों के भ्रूभंग से द्योतित वक्रोक्तियों से उपहास का पात्र बन जाता है कि “मैं इस प्रकार का मूर्ख हूँ” समझ कर लज्जित हो जाता है इसी प्रकार उपपत्ति ज्ञान रहित ग्रहगणितज्ञ या गोलज्ञान रहित ज्योतिषी भी प्रौढगणितज्ञों के प्रश्नप्रपञ्चोक्तियों से ज्योतिर्विदों की उस सभा में उपहास का पात्र बन जाता है ॥३-४॥ अथ गोलस्वरूपमाह— दृष्टान्त एवावनिभग्रहाणां संस्थानमानप्रतिपादनार्थम् । गोलः स्मृतः क्षेत्रविशेष एष प्राज्ञैरतः स्याद्गणितेन गम्यः॥५॥ वा० भा०—स्पष्टार्थम्—॥५॥ मरीचिः—ननूपपत्तिज्ञानप्रयोजकगोलस्वरूपनिरूपणं सर्वशास्त्रप्रयोजकव्याकरणवत्सि- द्धान्तनिरूपणभिन्नत्वेन युक्तम् । नहि सिद्धान्तपदार्थोपदेश उपपत्तिरप्युद्दिष्टा । येनात्र तन्नि- रूपणं संगतम् । तस्माद्ग्रहगणितप्रतिपादनानन्तरं द्विधागणितप्रतिपादनं तदनन्तरं च सोत्तरप्रश्नप्रतिपादनं ततो भूधिष्ट (ष्ण्य) ग्रहसंस्थितिकथनमित्यादि युक्तमित्यतोऽत्र गोलनि- रूपणसमर्थनच्छलेन प्रतिज्ञातगोलबन्धवशादग्र उक्तगोलबन्धसिद्धगोलस्य प्रयोजनमिन्द्रवज्र- याऽऽह—दृष्टान्त इति। अवनिभग्रहाणां भूनक्षत्रग्रहाणां संस्थानं स्थितिः। तस्यां मानं प्रत्यक्षादिप्रमाणं युक्तिभिः स्थितिस্বরূপनिर्णय इत्यर्थः । तत्प्रतिपादनार्थं तन्निरूपणार्थम् । गोलः । वक्ष्यमाणगोलबन्धप्रकारसिद्धत्वादिवंशादिवृत्तजनितगोलः । दृष्टान्त एव । एव- कारान्न वस्तुरूपः । प्राज्ञैः प्रज्ञावद्भिर्गोलस्वरूपतत्त्वज्ञैः । स्मृतः प्रोक्तः । तथा चोपपत्ति- ज्ञानार्थं गोलस्वरूपनिरूपणं विना दृष्टान्तं सुज्ञेयं न भवतीति गोलबन्धविधिना दृष्टान्तः सिद्धः कृतः । अत्रैव भूधिष्ण्यग्रहसंस्थितिज्ञानात्सिद्धान्तपदार्थस्यैव निरूपणम् । नातिरिक्त निरूपणमुपपत्तेस्तदन्तर्गतत्वादिति भावः । एतस्य दृष्टान्तत्वे किं मानमत आह—क्षेत्र- विशेष इति । गोलस्वरूपनिरूपणे यानि क्षेत्राणि जात्यशास्त्राणि ज्ञातानि तान्यत्र वंशादि- वृत्तगोले प्रत्यक्षाणि । तिर्यगूर्ध्वाधरसूत्रवृत्तादिसंबन्धेन गोलस्य क्षेत्रात्मकत्वेन क्षेत्रविशेष- त्वाम्युपगमादिति । ग्रहबिम्बानाश्रयत्वं न दृष्टान्तत्वमिति भावः । ननु ग्रहचारनिरूपणा- व्यवहितानन्तर्येण तन्निरूपणं युक्तम् । न द्विविधगणितनिरूपणव्यवहिततदानन्तर्येण । अन्यथोद्देशक्रमेण सोत्तरं प्रश्नाध्यायानन्तरं गोलयन्त्रयोर्निरूपणापत्तेरित्यत आह—एष इति । अतः क्षेत्रविशेषात्मकत्वात् । एष गोलः । गणितेन पाटीगणितेन । गम्यो ज्ञेयः स्यात् । तथा च क्षेत्रसंबद्धभुजकोटिकर्णानां ज्ञानं विना क्षेत्रव्यवहारो न भवतीति तस्य पाटीगणितान्तर्गतत्वं न पाटीगणितव्यतिरेकेण तज्ज्ञानासम्भवाद्व्यक्ताव्यक्तद्विविधगणित- निरूपणानन्तरं गोलनिरूपणं युक्तमिति भावः । प्रश्नानामानन्त्यात्तदुत्तराणामुपपत्तिज्ञतया कल्पितत्वनियमादनुक्तप्रश्नोत्तरज्ञानसूचकप्रश्नाध्यायस्य प्रतिपादनं गोलनिरूपणात्पूर्वमनु-