सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

भूर्व्यासार्धयोजनोत्पन्ना इति लम्बननत्योरानयनं भूर्व्यासार्धादुपपन्नं किमिति । एवं च भूर्व्यासार्धस्य ग्रहणद्वये साधारणसंबंधाच्चन्द्रग्रहणेऽपि तदावश्यकत्वापत्तिः । तस्माल्लम्ब- ननत्योर्व्यवस्थोक्त्या ग्रहणाधिकारस्त्वयुक्त एवेति भावः ॥९॥ केदारदत्तः—अनेक विध प्रश्न चन्द्रमा का पूर्णान्त काल में मध्य ग्रहण होता है तो अमान्त काल में सूर्य का मध्य ग्रहणादिक क्यों नहीं होता । चन्द्र ग्रहण का स्पर्श पूर्व पाली में होता है तो सूर्य का स्पर्श रविबिम्ब की पश्चिम पाली में होने का क्या कारण है । हे बुद्धिमान् गणक ! लम्बन और नति नामक पदार्थ क्या हैं ? दर्शान्त और शर में क्रमशः लम्बन और नति का संस्कार क्यों किया जाता है ? भूगर्भ से लम्बन और नति का गणित भूगर्भ से ही क्यों साधित होता है ? ।।८-९।। अथ शृङ्गोन्नतौ चन्द्रशुक्लस्य क्षयवृद्धिप्रश्नमाह— शुक्लस्य द्विजराज एष महसो हान्या कुवृत्तः कुतः सद्वृत्तत्वगतोऽप्यहो भ्रमभवादोषातिसङ्गादिव । संप्राप्याथ पुनस्त्रयीतनुमतस्तस्याऽऽश्रयेणैव किं शुक्लस्य क्रमशस्तथैव महसो वृद्धयैति सद्वृत्तताम् ॥१०॥ वा० भा०—अहो गणक, एष द्विजराजश्चन्द्रः सद्वृत्तत्वं गतोऽपि पौर्णमास्यां सुवर्तुलतां प्राप्तोऽपि कुतो हेतोः कुवृत्तः कुवर्तुलो भवति। भ्रमभवादोषातिसङ्गा- दिव । दोषा रात्रिः । तथा पौर्णमास्यां सकलया सकलस्यापि चन्द्रस्य यः सङ्गः सोऽतिसङ्गः । तत्सङ्गानन्तरं शुक्लस्य तेजसो हानिं याति तया हान्या कुवृत्तः कुत्सितवृत्तः स्यादितीव प्रतिभाति । यथा द्विजराजो ब्राह्मणोऽपि सद्वृत्तत्वं सदाचारत्वं गतोऽपि भ्रमभवाच्चित्तचलनसंभवादोषातिसङ्गात् पापातिसङ्गाच्छु- क्लस्य शुद्धस्य तेजसो हानिं याति । तया कुत्सितवृत्तः स्यात् । अथ पुनस्त्रयीतनु- मादित्यं प्राप्य ततोऽनन्तरं शुक्लस्य तेजसो वृद्ध्या तथैव सद्वृत्ततां सुवर्तुलतां प्राप्नोति । तस्य भगवतस्त्रयीतनोराश्रयेणैव । यथा कुवृत्तो ब्राह्मणस्त्रयीतनुं त्रैविद्यं पर्षत्त्रैविद्यमेव वेति स्मृत्युक्तं पर्षद्रूपमन्यं ब्राह्मणं प्राप्य तेन कृतानुग्रह- स्तेजोवृद्धिं तथा पुनः सुवृत्ततामेतोत्यर्थान्तरम् ॥१०॥ इति श्रीसिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये मिताक्षरे गोलाध्याये गोलस्वरूपप्रश्नाध्यायः ॥२॥ मरीचिः—अथ शृङ्गोन्नत्यधिकारं शार्दूलविक्रीडितेन खण्डयति—शुक्लस्येति । एष प्रत्यक्षः । द्विजराजश्चन्द्रः । अहो इत्याश्चर्ये । सद्वृत्तत्वगतः । सत्समीचीनं वृत्तं मण्डलं तस्य भावो वर्तुलत्वं गतः प्राप्तः । पूर्णान्ते संपूर्णमण्डलत्वेन परिणतः । अपिशब्दो