सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

विरोधाभासालंकारसूचनाय । कृष्णपक्षारम्भाच्छुक्लस्य श्वेतस्य महसस्तेजसश्चन्द्रबिम्ब- संबन्धस्य हान्याऽपचयेन कुवृत्तः कुत्सितं वृत्तं मण्डलं संजातं यस्येत्येतादृशः कुतः कस्माद्धे- तोर्भवति । पूर्णान्ते संपूर्णमण्डलश्चन्द्रः । ततः कृष्णपक्षे त्वसंपूर्णमण्डलश्चन्द्रः कस्मा- द्भवति । तत्रापि संपूर्णमण्डलः कस्मान्न भवेदिति भावः । यद्यसंपूर्णमण्डल एव स्यात्तदा पूर्णान्तेऽपि संपूर्णमण्डलो न स्यात् । अत एव संपूर्णमण्डलस्य खण्डमण्डलसंभावनाऽति- विरुद्धेत्याश्चर्यपदम् । तत्र शुक्लतेजःक्षये कारणमुत्प्रेक्षते—दोषातिसङ्गादिवेति । दोषा रात्रिरस्तस्या अति— सङ्गोऽत्यन्तसमागमस्तस्मात् । शुक्लपक्षे पौर्णमासीदिनव्यतिरिक्ते संपूर्णरात्र्या चन्द्रस्य समागमो नास्ति । तद्दिने तु संपूर्णरात्र्या चन्द्रस्य समागमः । अत एवैतस्य वस्तुतः कारणत्वासंभवेऽपि कारणत्वं संभावितमित्यु