सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

३६ गोलाध्याये स्वप्रदेशं प्रत्यानीयते । तद्भूभ्याकर्षितवस्तु पतति । इवकारात्पतनाभावेऽपि तस्य पतनं भूस्थलोकानां भाति । वियद्विगाहमानविहंगमाद्याकर्षणं वाग्वादिधृतिबद्धमिति त्वत्पक्षतुल्यम् । एतेन भूगोलस्याऽऽकर्षप्रसिद्ध्याऽऽकर्षणासंभवान्नाधोगमनम् । भूगोलस्याऽऽकाशस्थवस्त्वा- कर्षकत्वोक्त्या स्वाधिष्ठितलोकाकर्षकत्वं स्वतः सिद्धमिति तिर्यगधःस्थितानां लोकानां नाधः पतनसंभव इत्यपि सूचितम् ! तथा च भुवः स्थिरताशक्तिः सहजा । भूम्यवयवा- नामपि स्थिरत्वात् । यथा चुम्बकाश्मनाऽचलं लोहं समाकृष्यते तथा भूम्या स्वाकर्षणशक्त्या स्थिराकाशस्थस्यावयवस्यवाऽऽकर्षणेन तत्पतनासिद्ध्या तदवयवानामपि स्थिरत्वशक्त्यधि- करणत्वात् । पतनप्रतीतिस्तु नीलं तम इतिवद्भ्रान्तैव । अत्रास्थिरत्वं स्वावयवभूमध्य- गर्भतत्संबंधिब्रह्माण्डगर्भविद्गोलकत्वम् । तेन लोकादृष्टवशात्प्रवृत्तजलान्तर्गतसत्त्वाघाताद्- भूपृष्ठैकदेशसंजातभूमिकम्पे स्थिरत्वानपायान्न क्षतिः । नहि तत्र भूमेः सत्त्वसंचरणं येन तच्चलनास्थिरत्वक्षतिरिति वाच्यम् । तत्र लोकाभावादेव कम्पाऽङ्गीकारात् । जायमान- भूकम्पस्यापि सर्वदेशावच्छेदेनाप्रतीतेश्च । एनेन भूकम्पे भूमेरधोगमनापत्त्या साधित- भूगोलसंबन्धिगणितोच्छेदापत्तिरिति निरस्तम् । अतएव भूमेः स्थिराऽचलेत्यभिधानम् । औपचारिकत्वे मानाभावात् । नहि स्थिरपदेन कूर्मोऽभिधीयते येन तत्संबन्धाद्भूमौ तद- भिधानम् । एतेन स्थिरत्वस्वभावाम्युपगमे यानि दूषणानि तान्यप्यसंलग्न (त्व) निवेधा (बेधा) नि । स्थैर्यस्य भावात्मकत्वात् । उक्ताकर्षणशक्त्या मृत्पिण्डस्यापि तत्स्वभावोप- पत्तेः । एतत्स्थिरत्वस्य ध्रुवादावसंभवाच्च । अथ भूमेः स्थैर्यशक्तिसंपादिकाकृष्टिशक्तावपि तच्छक्तिविकल्पोक्तदूषणग्रस्तत्वात्तच्छक्त्यसिद्ध्या स्थैर्यशक्तिरपि चलैवेति चेन्न । भूम्यवय- वेऽपि तच्छक्तिसद्भावाङ्गीकारात् । न चैवमाकाशस्थितपार्थिवावयवेन भूमिगोलोऽय- माकृष्यते । न चेष्टापत्तिः । भूमिस्थैर्यार्थ कल्पितशक्त्यैव भूमिचलनसिद्धेरुक्तभूमिसंबन्धि- गणितस्य भूमेर्मध्यत्वाभावादनुपपत्तेरिति वाच्यम् । प्रबलाल्पबलपुरुषयोः परस्पराकर्षण- लीलाविधौ प्रबलेनाल्पबलाकर्षणरचननियमदर्शनादतिप्रबलया भूम्याकर्षणासंभवात् । खस्थयोः पार्थिवावयवयोः स्वाभिमुखयोर्महल्लघ्वोः परस्पराकर्षणविधौ निकटभूगोलाकर्षक- शक्तिसाहचर्यात्क्वचिल्लघुना महत् आकर्षणात् । व्यस्तावस्थितयोस्तयोर्महता लध्वाकर्षणं भूम्याकर्षणप्राबल्यात् । अत्र केचित् । खस्थितपदार्थपतनमात्रं न भूमेराकर्षणशक्तेरुपपादकं व्यभिचाराद्वृत्तविरोधाच्च । तथा हि-यत्र क्वापि दृष्टमाकर्षणेन पुरुषादिना वस्त्वाकर्ष- णम् । तत्र सर्वत्र लघोरेव प्रथमाकर्षकसंयोगः । यथा सूत्रद्वययन्त्रितक्रमुकफलशिलयोरा- कर्षणविधौ । अन्यथा सकललोकप्रतीत्यपलापप्रसङ्गः । शिलातलापेक्षया क्रमुकफलस्यैव बाललीलाविधौ द्रुतसंयोगस्य सर्वजनोपलम्भात् । अतश्चेदेषा भूमिरपि तादृशशक्तिमती स्याल्लघुमेव प्रथममाकर्षयेन्न गुरुमिति । दृश्यते च सर्वत्र विपरीतमतः प्रमाणविधुर- त्वेनोपपत्तिशून्यतया कथमेतत् । तथा चाऽऽकर्षणशक्त्यसिद्धयैव भूमेः स्थैर्यशक्तिरपास्ते- त्याधारं बिना कथमन्तरिक्षावस्थानमित्याधारनिराकरणं ब्रह्मणोऽप्यशक्यम् । तथा च तद्वाक्यम्—आकृष्टिशक्तिश्च महीति न स्याद्यतो घनं शीघ्रमुपैति भूमिम् । आकर्षकं