सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)
Siddhanta Shiromani Goladhyaya with Marichi Commentary
भास्कराचार्य द्वितीय (भाष्यकार: मुनीश्वर / केदारदत्त जोशी) द्वारा
पृष्ठ 180, कुल 723 में से
संदर्भ में पढ़ें७८ गोलाध्याये अथ लोकवसतिं नवखण्डाकारंकुलपर्वतांश्च वसन्ततिलकयाऽऽह—वर्णेति । इह भारतवर्षे यत्पञ्चमं मध्यमभूतं कुमारिकाखण्डं तस्मिन् । एवकारोऽन्ययोगव्य- वच्छेदार्थः । वर्णानां ब्राह्मणक्षत्रियविट्शूद्राणां व्यवस्थितिः । शेषेषु । उर्वरितखण्डेषु । अन्त्यजजनाश्चाण्डालादयः सर्वे वर्णव्यवस्थितिव्यतिरिक्ता निवसन्ति । चकारात्कुमारिका- खण्डे केचन यवनादयः सन्ति । इह भारतवर्षे सप्त कुलाचलाः सन्ति । माहेन्द्रादयः पञ्च । तत्र ऋक्षक एकः पर्वतः पारियात्रश्चैकः षष्ठः सह्यः पर्वतः । विन्ध्यपर्वतेन सप्तमेन सह वर्तमान इति । माहेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमान् ऋक्षपर्वतः । विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तात्र कुलपर्वता इति व्याससिद्धान्तोक्तेः । माहेन्द्रशुक्तिमलया ऋक्षकः परियात्रकः । सह्याचलो विन्ध्यगिरिरिह सप्त कुलाचला इति वृद्धवसिष्ठसिद्धान्तोक्तेश्च । विन्ध्यकुमा- रिकाखण्डेनैव खण्डाकारा रेखाकाराः समुद्रप्रवाहद्वयं चेति ध्येयम् । अत्र नदीनदादिकं पर्वतान्तरं तथेतरवर्षेषु लोकव्यवस्थादिकं तथेतरद्वीपषट्कविषयव्यवस्थादिकं च विस्तरभीत्या प्रकृतानुपयुक्तत्वेनाऽऽचार्यैर्नोक्तं तत्पुराणादिभ्यवगन्तव्यम् ।।४२।। केदारदत्तः—लवणसमुद्र से उत्तर और हिमालय से दक्षिण अर्थात् हिमालय के पूर्व यमकोटि के अभिमुख का, और हिमालय के पश्चिम रोमक तक के उत्तर दक्षिण के भूखण्डों के ९ विभागों में प्रत्येक का नाम—(१) ऐन्द्रखण्ड, (२) कशेरुखण्ड, (३) ताम्र- पर्ण खण्ड, (४) गभस्तिमत्खण्ड, (५) कुमारिकाखण्ड, (६) नागखण्ड, (७) सौम्यखण्ड, (८) वारुण खण्ड, (९) और अन्तिम गान्धर्व खण्ड कहा गया है । पांचवें कुमारिका खण्ड के भारत भूप्रदेश में ही ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य और शूद्र क्रम की वर्णव्यवस्था प्रचलित है । शेष ८ आठों खण्डों में सभी ब्राह्मण क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र से भिन्न (जिन्हें अन्त्यज कहा गया है) अन्त्यज जातियाँ रहती हैं । तथा इस वर्ण व्यवस्था सम्पन्न कुमारिका खण्ड में क्वचित यवन जातियाँ भी बस गई हैं । भारतवर्ष में प्रसिद्ध ७कु लाचल भी निम्न नामों से प्रसिद्ध हैं । (१) महेन्द्राचल, (२) शुक्ति, (३) मलयाचल, (४) ऋक्षाचल, (५) पारियात्रा- चल, (६) सह्याचल और (७) विन्ध्याचल ।।४१-४२।। इदानीं लोकव्यवस्थामाह— भूर्लोकाख्यो दक्षिणे व्यक्षदेशा- त्तस्मात्सौम्योऽयं भुवः स्वश्च मेरुः । लभ्यः पुण्यैः खे महः स्याज्जनोऽ- तोऽनलपानल्पैः स्वैस्तपः सत्यमन्त्यः ॥४३॥ वा० भा०—स्पष्टम् । यदिदमुक्तं तत्सर्वं पुराणाश्रितम् ॥४३॥