सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)
Siddhanta Shiromani Goladhyaya with Marichi Commentary
भास्कराचार्य द्वितीय (भाष्यकार: मुनीश्वर / केदारदत्त जोशी) द्वारा
पृष्ठ 185, कुल 723 में से
संदर्भ में पढ़ेंभुवनकोशः ८३ यह एक मछली के आकार का सा चित्र बन जाता था इसलिये, “तन्मत्स्यतोऽन्ये च ततोऽखिलानामुदक् स्थितो मेरुरिति प्रसिद्धम्” ऐसा कहा जाता है । पृथ्वी के किसी विभाग के किसी बिन्दु से पूर्वापर दिशा शंकु छायादि से ज्ञात कर पूर्वापर रेखा ज्ञान पर मत्स्य रेखा करने से उत्तर दक्षिण ध्रुव गामिनी याम्योत्तर रेखा हो जाती है जो गोल क्षेत्र से स्वतः प्रसिद्ध है । क्षेत्र देखने से स्पष्ट है ॥४४-४५॥ उत्तर ध्रुव मध्यान्ह विषुवद्वृत्त धरातल पश्चिम स्वस्तिक अक्षांश शून्य निरक्ष रवमध्य पूर्व स्वस्तिक अस्त उदय रोमकपत्तन यमकोटि अर्द्धरात्रि दक्षिण ध्रुव इदानीं विशेषमाह— यथोज्जयिन्याः कुचतुर्थभागे प्राच्यां दिशि स्याद्यमकोटिरेव । ततश्च पश्चान्न भवेदवन्ती लङ्कैव तस्याः ककुभि प्रतीच्याम् ॥४६॥ तथैव सर्वत्र यतो हि यत्स्यात्प्राच्यां ततस्तन्न भवेत्प्रतीच्याम् । निरक्षदेशादितरत्र तस्मात्प्राचीप्रतीच्यौ च विचित्रसंस्थे ॥४७॥ वा० भा०—इष्टप्रदेशान्मेरोरभिमुखीमुत्तरां दिशं निश्चलां कृत्वा निरक्षा- भिमुखीं दक्षिणां च निश्चलां कृत्वा तन्मत्स्यात्प्राच्यपरा साध्या । एवं यत्प्राच्यग्रे चिह्नं भवति ततः पुनरुत्तरां दक्षिणां च साधयित्वा यावत्प्राच्यपरा साध्यते ताव- त्पूर्वरेखायां न पतति । उत्तरायाश्चलितत्वात् । प्राच्यपरा चलिता भवतीत्यर्थः । शेषं सुगमम् ॥४६-४७॥ मरीचि :—ननु मेरोः सर्वदेशेभ्य उत्तरत्वे तस्मादितरसर्वदेशानां दक्षिणत्वापत्त्या तत्र- स्थानां दक्षिणोत्तरदिग्विभागानुपपत्तेर्भद्राश्वा चोत्तरान्कुरून्यातेति पूर्वोक्तमसङ्गतमित्यतस्त- दुत्तरं विवक्षुस्तत्साधकं दृष्टान्तं प्रथममुपजातिकायाऽऽह-- यथेति ।