भारतकोश
सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

Siddhanta Shiromani Goladhyaya with Marichi Commentary

भास्कराचार्य द्वितीय (भाष्यकार: मुनीश्वर / केदारदत्त जोशी) द्वारा

DevanagariHindipublished723 पृष्ठ

पृष्ठ 263, कुल 723 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 263

छेद्यकाधिकारः १६१ आने से मध्यम ग्रह में मन्दफल और शीघ्र फलों का नियमानुसार मध्यम ग्रहों में संस्कार कर देने से ही स्पष्ट ग्रह बिम्ब कक्षा वृत्त में दृष्टि गोचर होता है। अतः ग्रह कक्षा का केन्द्र बिन्दु भू केन्द्र बिन्दु न होकर अन्यत्र कोई अन्य बिन्दु ग्रहकक्षा केन्द्र होता है। दृश्य कक्षा वृत्त में मध्यम और स्पष्ट ग्रहों का अन्तर ही फल (मन्द फल या शीघ्र फल) जिस वृत्त में ग्रह भ्रमण करता है उस जगह पर भू केन्द्रामि प्रायिक दृश्य ग्रह स्थान मध्यम ग्रह स्थान से भिन्न या अन्तरित होने ग्रह कक्षा केन्द्र भूगर्भ केन्द्र से भिन्न प्रतीत होने से अहर्गण से साधित मध्यम ग्रह में अन्य संस्कार अपेक्षित देखे जाने से मध्यम ग्रह में मन्दफल शीघ्रफल संस्कारों का होना आवश्यक होता है ॥७॥ एवमेकेनैव श्लोकेन संक्षेपाच्छेद्यकसर्वमुक्तवेदानीं किंचित्सविस्तरं छात्रान्प्रत्याह— पूर्वापरायतायां तद्भित्तावूत्तरपार्श्वके । दर्शयेच्छिष्यबोधार्थं लिखित्वा छेद्यकं सुधीः ॥८॥ वा० भा०—नाद्यापीदं सम्यगस्माभिरज्ञायित इति शिष्यैरुक्त आचार्य आह। पूर्वापरायतायामित्यादि । स्पष्टार्थम् ॥८॥ मरीचिः--तत्वनया फलवासनया फलायनघासना त्वसिद्धा । उच्चकेन्द्रभुजकोटिज्यादेः स्वरूपानवगमात् । किंचोक्तरीत्या फलज्ञानासंभवस्तद्वर्णनाज्ञानासंभवश्च । ग्रहाधिष्ठित- वृत्तस्य मध्यज्ञानाभावादाकाशस्थितकल्पिततद्वृत्तयोरतिदूरस्थत्वेन तद्विभागावयवानां मनुष्यनेत्रागोचरत्वादित्यतोऽनुष्टुभाऽऽह— पूर्वापरेति । सुधीर्गोलाभिज्ञो गणकः । सुधीरित्यनेन यथा शिष्यस्य तदुपपत्तिबोधः स्यात्तयोपपत्ति- ज्ञानाय प्रकाराः कल्पनीया इति सूचितम् । पूर्वापरायतां पूर्वापरं दैर्घ्यं यस्यास्तस्यां भित्तावूत्तरपार्श्वके । उत्तरदिक्स्थितायामित्यर्थः । अन्यथा पूर्वापरदैर्घ्यभूताया भित्तेरुत्तर- पार्श्वभागानुपपत्तेः । छेद्यकं पूर्वाचार्यप्रयोगानुसारद्राक्ष्यमाणस्पष्टक्रियोपपत्तिबोधकपरिलेषः छेद्यकपदवाच्यस्तमुक्तप्रकारेण लिखित्वा शिष्यबोधार्थं शिष्यस्य स्पष्टक्रियोपपत्तिज्ञान- संपादनिमित्तं शिष्याय तदुच्चकेन्द्रभुजकोठितज्ज्याफलस्पष्टग्रहादिस्वरूपं दर्शयेत् । तथा चाऽऽकाशस्थतद्वृत्तानामतिदूरस्थत्वात्तद्विभागानां नयनागोचरत्वादपि तद्द्दष्टान्ते केद्यके तन्निश्चयस्य सुलभत्वादाकाशेऽपि तत्स्वरूपमनुमावगम्यम् । दृष्टान्तस्याऽऽकाशतुल्यतया सिद्धत्वादिति न क्षतिः । अत्र भूमौ खेद्यकलिखने भूम्यभितो ग्राहभ्रमणं प्रत्यक्षसिद्धं न दृश्यत इति भित्तौ तल्लिखनम् । तत्रापि पूर्वपश्चिमदिक्स्थभित्त्योर्लिखने तु पूर्वापरग्रह- भ्रमणादर्शनात्तद्दर्शार्थं पूर्वापरायतायामित्युक्तम् । तत्रापि च दक्षिणदिक्स्थभित्तौ छेद्यक- लिखने पूर्वापरभ्रमादर्शनोपलम्भार्थी मेषादिराशीनामपसव्येन लिखनं भवतीत्युत्तरदिक्स्थभित्तौ तल्लिखने मेषादिराशीनां लिखनं सव्येन भवतीत्युत्तरपार्श्वक इत्युक्तम् । सव्यक्रमस्य भाग- लिखनत्वेन शिष्टसंमतत्वात् । अन्यथा तत्क्रमेण वर्णादिलिखनं बाध्येतेति ध्येयम् ॥८॥ ११