सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

गोलबन्धाधिकारः २३५ इदानीं भगोलबन्धमाह— याम्योत्तरक्षितिजवत् सुदृढं विदध्या- दाधारवृत्तयुगलं ध्रुवयष्टिबद्धम् । षष्ट्यङ्कमत्र सममण्डलवृत्ततीयं नाडचाह्वयं च विषुवद्वलयं तदेव ॥१०॥ वा० भा०—यथा खगोले क्षितिजं याम्योत्तरं च तदाकारमपरमाधारवृत्तद्वयं ध्रुवयष्टिसंस्थंकृत्वा तदुपर्यंन्यत्तृतीयं सममण्डलाकारं घटीषष्ट्या चाङ्कितं कार्यम् । तन्नाडीवृत्तं विषुवद्वृत्तसंज्ञं च ॥१०॥ मरीचिः—अथ भगोलवृत्तानां ज्ञानेऽपि तन्निबन्धनप्रकाराभावाद्दृग्गोलसम्बन्धोऽप्य- शक्य इत्यतो भगोलबन्धं विवक्षुः प्रथमं वृत्तत्रयनिबन्धनं वसन्ततिलकयाऽऽह--याम्येति । याम्योत्तरक्षितिजवत् । यथा खगोले याम्योत्तरवृत्तं खमध्यात्तद्वृत्तार्धं क्षितिजवृत्तं निबद्धं तथैवाऽऽधारवृत्तद्वयं ध्रुवयष्टिबद्धं तत्प्रोतमुभयत्राऽङ्गुलान्तरेणोपान्तिमभागे सुदृढं विदध्यात् कुर्यात् । अत्र क्षितिजवदिति निरक्षक्षितिजवदिति समीचीनम् । भ्रमद्गोले तस्य तदाकारत्वात् । स्वदेशक्षितिजप्रदेशयोध्रुवयष्ट्याग्राभ्यामध ऊर्ध्वं सत्त्वात् । अत्र भगोल- वृत्तानां निराधारार्थं खगोलसंबद्ध्यु(द्धत्वम्)क्तम् । तत्रैकैकवृत्तस्यैव ध्रुवयष्टिप्रोतत्वे शिथिल- तयाऽर्धार्धे यष्टिः कदाचिन्न स्यादिति वृत्तमावश्यकम् । अत्राऽऽधारवृत्तयुगले षष्टिचिह्ना- ङ्कितं तृतीयं वृत्तं सममण्डलवत् । यथा खगोले याम्योत्तरक्षितिजवृत्ताभ्यामर्धार्धसममण्डल- मस्ति तथेद् वृत्तयुगलार्धार्धे निबद्धं नाडी(ड्या)ह्वयं भवति । भ्रमद्गोले तस्य खगोल- बद्धनाडीवल्याकारत्वात् । ननु भगोलवृत्ते खगोलवृत्तस्याप्रयोजनात्तद्गोले किमर्थमत आह—विषुवद्वलयमिति । तत् । यत्षष्ट्यङ्कं वृत्तं बद्धं तत् । एवकारातदतिरिक्तवृत्तनिरासः । विषुवद्वृत्तम् । तथा च भगोले ग्रहस्य तुल्यदिनरात्रिसमय एतद्वृत्तानुरोधेन भ्रमणादस्य विषुवद्वृत्तत्वमिति भावः । चकारो वार्थकस्तेन खगोल एतदनुकारवृत्तं नाडीसंज्ञं स्थिरत्वात् । भगोल एतदनु- कारवृत्तविषुवत्संज्ञं चलत्वादित्यर्थः । अत्र षष्ट्यङ्कनं क्रान्तिवृत्तं नक्षत्रादीनां भ्रमणं षष्टि- नाक्षत्रघटीभिरिति दर्शनार्थमिति ध्येयम् ॥१०॥ केदारदत्तः—भगोलबन्ध बताया जा रहा है— याम्योत्तर क्षितिज वृत्त की तरह सुदृढ़ दो आधार वृत्त जो ध्रुवयष्टि से संलग्न होते हैं उनकी रचना पूर्वक सममण्डल (पूर्वापर वृत्त) के आकार का एक अन्यवृत्त की रचना जिसमें १, २...३...४...५०...६० तक घटिका चिह्न अङ्कित होते हैं, और जिसे विषुवद्वृत्त या नाडीवृत्त कहते हैं उसकी भी रचना भगोलाकाश में करनी चाहिए ॥१०॥