सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

गोलबन्धाधिकारः २४३ विषुवद्वृत्तसंपात इत्यत्र मध्याक्षरलोपात्क्रान्तिपातः। पद्धतौ चक्रपातार्धहानेश्चक्रार्ध- हानिवत्। यद्वा क्रान्त्यर्थं पातः संपातः क्रान्तिपातः। विषुवद्वृत्ताद्याम्योत्तरान्तरस्य क्रान्तिरूपसंपातत एवाऽऽरम्भात्। ननु भगोलेऽस्य स्वतश्चालनाभावात्तत्संपातस्यापि तत्त्वात्क्रान्तिपातः प्रतीपमिति पूर्वोक्तमयुक्तम्। ग्रहवत्क्रान्तिपातस्वरूपाभावात्। अन्यथा तद्भोगज्ञानाय ग्रहभगणवत्तद्भगणमानकथनापत्तेरित्यत आह—तद्भगणा इति। क्रान्ति- पातभगणाः सौरोक्ताः सूर्यसिद्धान्तोक्ताः। व्यस्ताः पश्चिमगत्या द्वादशराशिभोगप- रिवर्तनसंख्यात्मकाः। कल्पे ब्रह्मदिनेऽयुतत्रयं त्रिंशत्सहस्रम्। तथा च ग्रहवत्संपातस्यापि चलनसंभवादन्यथा तदुक्तभगणव्याघात इति क्रान्तिपातः प्रतीपमित्युक्तं संगच्छत इति प्रभावः। ननु भगोले रेखात्मकक्रान्तिविषुवद्वृत्तसंपातयोरेकत्र संस्थित्त्वात्तच्चलनं बाधितम्। अथ भगोलचलनेनैव तच्चलनम्। तथा हि—कदम्बद्वयस्थैर्य्यानुरोधे भगोलः स्वशक्त्या कदाचित्पूर्वतश्चलति। तेन तद्गोले निरक्षपूर्वापरगोलानुकारेणाङ्कितं विषु- वद्वृत्तं तदनुकारं न भवत्यतस्तदनुकारेण तादृशतद्वृत्तमङ्क्यं विषुवद्वृत्ताख्यं तत् एतद्वृत्त- क्रान्तिवृत्तसंपातात्पूर्वविषुवद्वृत्तक्रान्तिवृत्तसंपातचलनं प्रत्यक्षम्। न च क्रान्तिपातः प्रतीप- मित्युक्त्यनुपपत्त्या गोलचलनं पश्चादिति वाच्यम्। पौष्णान्ते भगणः स्मृत इत्युक्त्या रेवत्याश्रयीभूतक्रान्तिवृत्तप्रदेशाद्गणितागतग्रहभोगानामागतत्वात्क्रान्त्यादिसाधनार्थं क्रान्ति- पातस्य हेयत्वोपपत्त्या वक्ष्यमाणयोजनोक्त्यनुपपत्तेः। न च प्रतीपानुषपत्तिः। पूर्वविषु- वद्वृत्तक्रान्तिवृत्तसंपाताच्वलिताद्रेवत्याधिष्ठानाद्द्वितीयतत्संपातचलनस्यार्थसिद्धस्य प्रती- पत्वेन सिद्धेः। अत एव ग्रहादिभगणवद्भगणोपपत्ती रेवत्यधिष्ठानाद्युक्तेति चेन्न। विषुवद्वृत्तकल्पनेन तत्संपातस्य तत्रैवोल्पत्तेश्चलनासम्भवात्। एकस्य चलनेन तदितरस्य भगणकल्पनमन्याय्यम्। कल्पितसंपातानामनेकत्वादभगणकल्पनानुपपत्तेश्च। न च विषु- वद्वृत्तक्रान्तिवृत्तानुरोधेन प्रवहवायुगोले वृत्तद्वयं कल्पनीयम्। तत्र तत्संपातान्मेषादयो द्वादशराशिविभागास्तत्क्रान्तिवृत्ते स्थिरा यवनमतवत्सन्ति। तन्मेषादितः स्वशक्त्या नक्षत्र- गोलः क्रान्तिवृत्तानुमार्गेण पूर्वतश्चलित इति भगोलस्थक्रान्तिवृत्तविषुवद्वृत्तसंपातचलनात्त- त्समसूत्रेण भगणोपपत्तिः सुस्था। प्रवहवायुमेषादिसमसूत्रस्थभगोलस्थक्रान्तिवृत्तप्रदेशस्य रेवतीस्थानात्पश्चिमत्वेन ग्रहभगणवदनुगमार्थं प्रतीपोक्तिः। अत एव क्रान्तिपातयोजनेन ग्रहाणां प्रवहवायुमेषादितः सिद्धिरिति वाच्यम्। राशीनां नक्षत्रानुरोधेन कल्पनाद्भगोले तत्स्थित्या वस्तुभूतराशिकल्पनस्य न्याय्यत्वात्। अन्यत्र स्थिरैतद्विलक्षणराशिकल्पने मानाभावात्। किंच भगोलचलनं क्रान्तिवृत्तानुरुद्धं ध्रुवयोस्तत्संलग्नयोः स्थिरत्वादनुप- पन्नम्। अन्यथा ध्रुवयोश्चलनात्प्रवहवायुभ्रमणापत्तिः। प्रतिवर्षमक्षांशादिवैलक्षण्याप- त्तिश्च। विषुवद्वृत्तानुरोधेन भगोलचलने तु भगणानुपपत्तिः। भगणभोगस्य क्रान्ति- वृत्ताश्रयत्वादिति चेत्। अत्र वदन्ति। भगोल एव मेषादिराशयः। तद्भोगेनैव सर्वेषां भगणभोगः। तत्राऽऽकाशरूपभगोले क्रान्तिवृत्तविषुवद्वृत्तयोर्मूर्तत्वेनाङ्गीकारादीश्वरेच्छया क्रान्तिवृत्तं स्वशक्त्या स्वमार्गेण चलितम्। विषुवद्वृत्तं तु स्वशक्त्याऽचलम्। तथा च