सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

२५० गोलाध्याये भगोलातिरिक्तक्रान्तिवृत्तानभ्युपगमेन भगोले संपातादेव रेखारूपक्रान्तिवृत्ते मेषादिद्वादश- राशिकल्पनस्यानुगमात् । अतिरिक्तक्रान्तिवृत्तानभ्युपगमेन भवदपेक्षया कल्पनालाघवाच्च । अयनांशोत्पत्तिस्तु तुल्यनक्षत्रगमनेन पूर्वं नव्यमते प्रतिपादितेव । एतेन रेवत्यवधिभगणाङ्गी- कारे चक्राधिकभोगे दूषणमस्मिन्मतेनेति ध्येयम् । अथ संपातादिमेषादिराशिभोगो न भगण- भोगे नियतैकविषयगणितावगतग्रहभोगस्य संपातावधित्वेनासिद्धे रयनांशसंस्कारो व्यर्थः । नहि गणितागतग्रहा रेवत्यन्तात्सिद्ध्यन्ति । येन संस्कारः । रेवतीतारास्थानानियमादिति चेन्न । संपातावधित्वेऽपि विनाऽयनांशसंस्कारं ग्रहस्पष्टभोगानुपपत्तेः । यथाऽहर्गणानीतस्य ग्रहस्य फलसंस्कारेण स्पष्टत्वसिद्धिः । न च फलयोः फलभङ्ग्योपपत्तिसिद्धत्ववदयनांशानां तथोपपत्त्यभावात्कथं तत्संस्करणमुचितम् । नहि ग्रहस्य मन्दशीघ्रफलानां तुल्यत्वाप्रसिद्ध्या- ऽयनांशानां तुल्यफलत्वमौचित्याच्चेति वाच्यम् । अयनांशानां स्फुटक्रियान्तर्गतफलवोपपत्त्य- संभवेऽपि मध्यमक्रियान्तर्गततया तत्संस्काराभ्युपगमात् । स्वाक्षार्कनतभागानां दिक्साम्ये- तरमन्यथा । दिग्भेदेऽपक्रमः शेषस्तस्य ज्या त्रिज्यया हृता । परमापक्रमज्याप्ता चापं मेषादिगो रविः । कर्कादौ प्रोह्य चक्रार्धात्तुलादौ भार्धसंयुतात् । मृगादौ प्रोह्य भगणान्म- ध्याह्नेऽर्कः स्फुटो भवेत् । तन्मान्दमसकृद्रामं फलं मध्यो दिवाकरः ।। इति सूर्यसिद्धान्ते साय- नमध्यार्कोक्तेः । अन्यथाऽहर्गणसाधितार्कऽतुल्यमध्यमस्या नये व्यस्तायनांशसंस्कारकथना- प्तेः । अथाहर्गणानीतग्रहस्य त्रैराशिकावगतत्वेन मध्यमस्य शुद्धत्वात्संस्कारानुपपत्तिः । देशान्तरचरभुजान्तरफलानां समयचालनफलत्वात् । नहि देशान्तरादिफलव्यतिरेकेण यथा ग्रहास्तत्तद्दे [शे] तत्तत्काले संभवन्तीत्युक्तं तथाऽयनांशसंस्कारान्य (रोऽन्य) थानुपपत्त्या भग- णानां सान्तरत्व-[कल्प]ैकदेशे काले वोक्तो येन तत्संस्करणं समुचितम् । तुल्य फलत्वानुप- पत्त्या भगणानां सान्तरत्वकल्पनेन तदनुपातसिद्धग्रहस्य सान्तरत्वमतस्तदन्तरफलस्य न तुल्य- स्यैकरीत्या सर्वग्रहेषु संस्कार इति वाच्यम् । तद्दोस्त्रिघ्ना देशाप्तांशा विज्ञेया अयनाभिधा इत्यनेन सप्तविंशत्यंशांन्तर्गततयाऽयनफलस्यानुपपत्तेः । धनर्णकतरस्य समुचितत्वेन धनर्ण- त्वानुपपत्तेश्चेति चेन्न । बीजादिवत्सकलग्रहाणामष्टादशशतवर्षैः परमं सप्तविंशत्यंशाः क्रमे- णान्तरदृष्टमृणम् । ततस्तद्वर्षैः क्रमापचयेनान्तराभावः । ततस्तद्वर्षैः क्रमोपचयेन सप्त- विंशत्यंशा धनम् । ततः क्रमापचयेन तद्वर्षैस्तदभावः । इति सृ(ष)ष्ट्यब्दादिसप्ततिशत- तष्टाः शेषं गतं हराच्छुद्धभोग्यं तयोरल्पं गतभोग्यवशादृणधनम् । तदपि गतं षट्त्रिच्छत- भोग्यम् । तयोरल्पं त्रिंशाद्गुणधनलाघवात्क्रियालाघवाच्च । किञ्चैतत्संस्कृतग्रहस्योक्तनक्षत्र- ध्रुवसमत्वे नक्षत्रग्रहयुत्यदर्शननक्षत्रध्रुवका अप्येतत्फलेन संस्कार्यास्तत्समग्रहे तद्युतिदर्शनादतो नक्षत्रा