भारतकोश
सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

Siddhanta Shiromani Goladhyaya with Marichi Commentary

भास्कराचार्य द्वितीय (भाष्यकार: मुनीश्वर / केदारदत्त जोशी) द्वारा

DevanagariHindipublished723 पृष्ठ

पृष्ठ 368, कुल 723 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 368

२६६ .गोलाध्याये वलयं प्रकल्प्यम् । क्रान्तिवृत्तानु कारत्वादग्रहकक्षावृत्तानुकल्पत्वाच्च । यथोदितं छेद्यकोक्तप्रका- रेण निष्पन्नम् । शीघ्रप्रतिवृत्तं निबध्य । अस्मिन्—शोग्रप्रतिवृत्ते । तत्पठितैस्तस्य ग्रहस्य च्छायाधिकोरोक्तैः शरांशैः षष्टिभक्तनिरुक्तशरकलाम तैरित्यर्थः । विमण्डलं निवध्यम् । अत्र विमण्डले । तत्संपाते ग्रहाणां मध्यपातो गणितागतः । अयं भावः । भगोलस्थक्रान्तिवृत्ते प्रतिवृत्तनिबन्धने ग्रहगतिर्भचक्रादूर्ध्वमिति प्रतीतिस्तद्वारणार्यं ग्रहगोले क्रान्तिवृत्तानुसृत कक्षावृतं निबध्यम् । तत्रोक्तदिशाऽपवृत्तमपि । तयोः संपातः अथ तत्र ग्रहबिम्बभ्रमणा- भावात्तद्गुणभोगकालाविधतद्गतिदर्शनानु रोधेनातीन्द्रियदृग्भिर्मु निभिर्भू गर्भादुच्चप्रदेशाभि - मुखान्यत्फलज्यान्तरे स्थितकेन्द्र आकाशगोलश्चलः कल्पितः । तत्र कक्षावृत्ततुल्यं प्रतिवृत्तं संबध्यमुक्तदिशा । एवं शरवृत्तसंबन्धमपि प्रतिवृत्तस् । तयोः संपातावपि । अथ प्रतिवृत्त- स्थग्रहभूमध्यान्तररूपं कर्णव्यासार्धकल्पितवंशवृत्तद्वयं यथाप्रतिवृत्तस्थग्रहचिह्नसक्तं तथा भूमध्यादाभितः कक्षाशरवृत्ताकारं निबध्यम् । तयोः संपातो मध्यमपातः । तयोः परममन्तरं पठित [श] रतुल्यम् । तत्र ग्रहयोरन्तरं याम्योत्तरं शरः कर्णगोले । तद्वृत्तयोः प्रतिवृत्तस्थग्रहसंबद्धत्वात्पातयोरन्तरं ग्रहफलतुल्यमिति प्राक्प्रपञ्चितमेवेति । प्रति- वृत्तसंपाते मध्यमपातत्वोक्तौ स्फुटपाताभेदापत्तेः । कक्षाप्रदिवृत्तयोरुच्चस्थानादभि- न्नाद्राश्यङ्कनात् । ननु प्रतिवृत्ते प्रतिवृत्ततुल्यविमण्डलं निबन्धनीयम् । कुत्र संपातः कार्य इत्यनुक्तेः । मध्यपातस्थाने तत्संपाते मध्यमपातस्यैवोपपत्त्या प्रथममसिद्धेश्चेत्यलम् । ननूक्तरीत्या कर्णव्यासार्धवृत्योः संपाते बुधशुक्रयोरहर्गणानुपातसिद्धः पातभोगो न भवत्य- न्येषां तु भवतीति कथमेतदनुगतं नोक्तमत आह— ज्ञभृग्वोरिति । बुधशुक्रयोर्गणितागतपात- स्त्वर्थः । स्वस्वमध्यमशीघ्रकेन्द्रेण युतः सन् योज्यः । पातत्वेन ज्ञेयः । न केवलस्तथा च तत्संपाते गणितागतपातयुक्तमध्यमशीघ्रकेन्द्ररूपबुधशुक्रवास्तवमध्यपातभोगस्य दर्शनात्साम्य- मेवेति भावः । एतेन प्रागुक्तं छेद्यकं गोलान्तर्गतमित्युक्तं स्पष्टम् । प्रथमवृत्त आद्यतृतीय- चतुर्थचरणा वंशस्थस्य द्वितीयचरणस्त्विन्द्रवज्राया इतीदं छन्दो न प्रचुरप्रयोगविषयं तथाऽपि तदानन्त्यान्न दोषः । पातक इति पाठाद्वंशस्थेन्द्रवंशामिश्रितत्वादुपजातिकपद्यं वा ॥२५॥२६॥ केदारदत्तः—ग्रह गोल में स्पष्ट शर का स्वरूप— ग्रह गोल में कक्षावृत्त को क्रान्तिवृत्त समझकर गोलबन्धाधिकार में कथित गोलबंधन रीति से यहाँ शीघ्र प्रतिवृत्त के साथ पठित शर अंशों से विमण्डल वृत्त की रचना कर बुध शुक्र का मध्यम पात में अपने शीघ्र केन्द्र का योग करना आवश्यक होता है । उपपत्तिः—भगोल को ही ग्रह गोल समझना चाहिए क्योंकि ग्रह गोल में ही स्पष्ट शर होता है । यदि भगोलान्तर्गत ग्रह गोल रचना की गई है तो वहाँ पर क्रान्तिवृत्त विषुवद्वृत्त के सम्पात में क्रान्तिवृत्त = कक्षावृत्त समझ कर उक्त विधि से विमण्डल वृत्त के बन्धन द्वारा गणितागत पात को मेषादि से विलोम देकर इस जगह पर एक चिह्न करते हुये