सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

अथ त्रिप्रश्नवासना अथ विप्रश्नवासना । तत्राऽऽदौ चरस्थानमाह— उन्मण्डलक्ष्मावलयान्तराले द्युरात्रवृत्ते चरखण्डकालः । तज्ज्याऽत्र कुज्या चरशिञ्जिनी स्याद्व्यासार्धवृत्ते परिणामिता सा ॥१॥ वा. भा.—क्षितिजोन्मण्डलयोर्मध्येऽहोरात्रवृत्ते यावान्कालः स चरखण्डकालः । तत्रोन्मण्डलादुभयतश्चरतुल्येऽन्तरे चिह्नं कृत्वा तयोर्निबद्धसूत्रस्यार्धं कुज्या । सैव त्रिज्यावृत्तपरिणता सती चरज्या स्यादिति विप्रश्ने व्याख्यातम् ॥ १ ॥ मरीचिः—अथ महदहः किमहो रजनीतनुरित्यादि दर्शयन् क्षेत्रसंस्थामित्यन्तनिबद्धप्र- श्नानामुत्तरं त्रिप्रश्नाधिकारवासनारूपं विना गोलज्ञानमशक्यमतः प्राग्गोलनिबन्धनं निरूप्य तत्प्रश्नोत्तरप्रतिपादनाधिकारस्तदनन्तरारब्धो व्याख्यायते । तत्र महदह इत्यादिप्रश्नोत्तरं विवक्षुः प्रथमं तदुपयुक्तं पूर्वविशिष्टप्रश्नस्य किं चरमित्यस्योत्तरं चररूपप्रतिपादनमुपजाति- क्याऽऽह—उन्मण्डलक्ष्मेति । उन्मण्डलक्षितिजवृत्तयोरन्तराले द्युरात्रवृत्तप्रदेशे चरार्धकालः । षष्ट्यङ्कितत्वात् । ननु तज्ज्ञानमशक्यमत आह—तज्ज्येति । तस्य कालस्य याऽर्धज्या, उन्मण्डलादुभयतस्तदन्तरेण द्युरात्रवृत्तचिह्नयोर्बद्धसूत्रार्धं रूपा । अत्र द्युरात्रवृत्ते द्युज्या- मितत्रिज्याप्रमाणेनेत्यर्थः । कुज्या । तथा च पूर्वं या कुज्या स्पष्टाधिकारोक्ता सैवैतच्च- रस्य ज्या । तच्चापमर्थाच्चरखण्डकालेऽतस्तज्ज्ञानमशक्यं नेति भावः । ननु तथापि द्युज्या- प्रमाणसिद्धज्याया उक्तप्रकारेण धनुः कथं भवति । तस्यास्त्रिज्यायानुरुद्धत्वेन द्युज्यानुरुद्ध- त्वाभात् । इत्यत आह—चरशिञ्जिनीति । सा कुज्याप्रमाणेत्यर्थः । कुज्या व्यासार्धवृत्ते परिणामिताऽनुपातेन चरज्या स्यात्—तथा च द्युज्ययेयं कुज्या तदा त्रिज्यया केत्यनुपा- तात्तज्ज्यायास्त्रिज्यानुरुद्धत्वात्तच्चापमुक्तप्रकारेण युक्तमेवेति भावः । एतेनोन्मण्डलक्षितिज- वृत्तसंलग्नद्युरात्रवृत्तप्रदेशयोर्बद्धसूत्रं कुज्येति कस्यचिदुक्तं निरस्तम् । संपूर्णज्यात्वेन तच्चापकरणानुपपत्तेः ॥१॥ केदारदत्तः—निरक्ष क्षितिज और स्वदेशीय क्षितिजों का अन्तरकाल बताया जा रहा है । निरक्षदेशीय क्षितिज और अपने क्षितिज के बीच का अहोरात्रवृत्तखण्ड का नाम (अहोरात्रवृत्त में दो देशों का नाम कुज्या याम्योत्तरान्तर का नाम) होता है । त्रिज्या- वृत्त परिणत कुज्या का नाम चरज्या होता है ।