सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

२७८ गोलाध्याये रात्रियंतः स्याद्दिनमानमूर्ध्वं' इति दिनरात्रिलक्षणं सूपपन्नम् । यत्र च तदधिकाक्षां- शास्तत्र याम्योत्तरवृत्ते विषुवद्वृत्तप्रदेशाभ्यां क्षितिजवृत्तप्रदेशयोजनांशतुल्यलम्बभागा- न्तरितत्वेन लम्बना(म्बान)धिकक्रान्तिसंबद्धद्युरात्रवृत्तानां क्षितिजसंबन्धाल्लम्बानधिकक्रान्ति- पर्यन्तं निगदितरात्रिलक्षणस्य सूपपन्नत्वम् । तदधिकक्रान्तिसंबद्धद्युरात्रवृत्तानां क्षितिज- वृत्तसंबन्धाभावात्तत्र कथमुक्तलक्षणं घटत इत्यत आह— षट्षष्टीति । अथोक्तलक्षणेऽव्याप्ति- माशङ्कसे तर्हीत्यर्थः । यत्र देशे । षट्षष्ट्यधिकांशाः । अत्राभिग्रहणादधिकपदस्या- न्यूनार्थपरतया षट्षष्टिभागाक्षदेशस्यापि तदन्तर्गतत्वं निरस्तमिति ध्येयम् । षडधिकषष्टि- भागेभ्योऽधिका अक्षांशास्तत्र देशे । अपरः । अन्यः । विशेषः । अस्ति । अपरो विशेष इत्यनेनोक्तं दिनरात्रिलक्षणमपि तत्रास्तीति सूचितम् । तत्कालाविशिष्टतद्देशानामलक्ष्य- त्वान्नाव्याप्तिः । अत्र तु दिनरात्र्योर्लक्षणान्तरस्याप्यभ्युपगमादिति भावः ॥६॥ अथोद्दिष्टं विशेषमुपजातिकयाऽऽह—लम्बाधिकेति । तत्र षष्ट्यधिकांशदेशे । उत्तरा क्रान्तिर्यावत्कालपर्यन्तं लम्बाधिका स्वदेशलम्बांशन्यूनात्तावत्कालपर्यन्तम् । सततं रात्र्यव्यवहितं दिनम् । चः समुच्चये । तेन लम्बाधिकयाम्यक्रान्तौ वा सततं दिनमित्यस्य निरासः । एवकारात्तदूनोत्तरक्रान्तिक्राले तद्देशेऽहोरात्रमस्मद्देशवदितरेतरव्यवहितं भवति । तद्देशे तदधिकक्रान्तिकालस्य योगाभावादित्यर्थः । याम्या दक्षिणा । क्रान्ति- र्यावत्कालपर्यन्तम् । स्वलम्बांशादधिका । अत्रापि चः समुच्चये । तेन लम्बाधिकयाम्य- क्रान्तिरित्यर्थः । तावत्कालपर्यन्तम् । यत्तदोर्नित्यसंबन्धात् । सततं दिनाव्यवहिता । तमिस्रा रात्रिः । अत्रापि तदूनक्रान्तिक्राले तद्देशेऽस्मदादिवदितरेतरव्यवहितं द्युनिशं भवतीति ध्येयम् । ननु मेरौ नवतिभागाक्षत्वाल्लम्बांशाभावात्तदधिकन्यूनत्वस्य क्रान्तिभागेष्वसिद्धेस्तन्न कथमिदं लक्षणं संभवतीत्यत आह—तत इति । उक्तकारणाल्लम्बाधिकक्रान्तिरूपात् । एव- कारार्थकश्चकारस्तेनान्यकारणनिरासः । मेरौ मेरुमध्यसमसूत्रस्थितभूपृष्ठप्रदेशावलि(च्छि)- न्नभूगर्भ इत्यर्थः । सततम् । इतराव्यवहितम् । समार्धं सौरवर्षार्धंदिनं रात्रिश्च भवति । तथा च तत्र लम्बांशाभावादेव लम्बस्य शून्यमितत्वसिद्धेस्तदधिकत्वेन सर्वत्र क्रान्तेः प्रसिद्ध- त्वादुक्तरीत्योत्तरगोले दिनं दक्षिणगोले रात्रिरिति सिद्धम् । गोले सूर्यस्थितिश्चक्रभोग- कालात्मकवर्षार्धेनेति समार्धंमित्युक्तमिति भावः । अत्रोपपत्तिः–विषुवद्याम्योत्तरोर्ध्वाधः- संपाताभ्यां याम्योत्तरयोः क्षितिजयाम्योत्तरवृत्तसंपातयोर्लम्बांशान्तरितत्वाल्लम्बतुल्यक्रान्तौ सूर्यस्योदयास्तौ । तत्रोदक्क्रान्त्योदयः । अग्रे तदधिकक्रान्त्या क्षितिजोर्ध्वं परिभ्रमणात् । दक्षिणक्रान्त्या तदस्तः । अग्रे तदधिकक्रान्त्या क्षितिजाधो भ्रमणात् । अतो लम्बाधिकोत्तर- दक्षिणक्रान्तौ क्रमेण दिनरात्री । तदूनक्रान्तिसंबद्धाहोरात्रवृत्तानां तत्क्षितिजवृत्तेन खण्डि- तत्त्वाद्दर्शनात्तत्तदूनक्रान्तौ द्युरात्रवृत्ते क्षितिजादधःस्थे रात्रियंतः स्याद्दिनमानमूर्ध्व इति लक्षणमविरुद्धमिति तदूनत्वस्यानुद्देशः । अत एवानेन पद्येन तदूनक्रान्तिकाल उत्तरदक्षिण- गोलक्रमेण सततं रात्रिदिनमित्यर्थभानमयुक्तम् । प्रत्यक्षविरोधात् ॥७॥