भारतकोश
सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

Siddhanta Shiromani Goladhyaya with Marichi Commentary

भास्कराचार्य द्वितीय (भाष्यकार: मुनीश्वर / केदारदत्त जोशी) द्वारा

DevanagariHindipublished723 पृष्ठ

पृष्ठ 422, कुल 723 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 422

अथ नलिकाबन्धोपयुक्तभुजस्योपपत्तिं विवक्षुः प्रथमं शङ्कुतलस्वरूपं तदुपयुक्तमुप- जातिकयाऽऽह-सूत्रादिति । सूत्रात् । उदयास्तसूत्रात् । दिवा ग्रहदर्शनयोग्यकाल इत्यर्थः । शङ्कुतलम् । शङ्कोर्मूलं दक्षिणदिक्कम् । अत्र हेतुमाह-याम्यमिति । कुजोर्ध्वे । क्षितिजादुपरि । हि यतः । द्युनिशमहोरात्रवृत्तम् । दक्षिणदिशं प्रति । दक्षिणदिशीत्यर्थः । गतं नतमित्यर्थः । अक्षांशवशाद्दक्षिणतो नतेभ्यो द्युरात्रवृत्तप्रदेशेभ्योऽवलम्बसूत्रं दक्षिणत उदयास्तसूत्रत्पततीति भावः । चकारात्क्षितिजवृत्तादधोऽहोरात्रवृत्तमुत्तरदिशं प्रत्युत्तरस्या- मित्यर्थः । स्थितम् । अस्मात्कारणात् । निशि । ग्रहादर्शनकाले शङ्कुतलम् । सौम्यमुत्तर- दिक्कम् । निरुक्तम् । सौम्यं त्वधोमुखनरस्य तलं प्रदिष्टमित्यनेन शृङ्गोन्नत्यधिकारोक्त- मित्यर्थः । ननूत्तरशङ्कुतले तथा प्रतीतेरभावान्न भवदुक्तमसंगतमित्यत आह - सद्युक्तियुक्त- मिति । सत्समीचीना युक्तिस्तयाऽन्वितम् । तथा च क्षितिजादधोभागस्थद्युरात्रवृत्तप्रदेशेभ्यः सूत्रमृजुतया नीतमूर्ध्वमुदयास्तसूत्रादुत्तरभागे भवतीति प्रतीतिरिति भावः । निरक्षदेशा- दक्षिणदेशे तु वैपरीत्यमिति ध्येयम् ॥४०॥ अथ भुजोपपत्तिमुपजातिकयाऽऽह- सौम्याग्रेति । हि यतः । उत्तरगोलसंबन्ध्यग्राया अग्रं तस्मादित्यर्थः । शङ्कुतलं शङ्कुमूलोदयास्तसूत्रान्तरमित्यर्थः । याम्यं दक्षिणदिक्कं भवति । याम्यगोलसंबन्ध्यग्राया अग्रात्पुनः सुतरामित्यर्थः । दक्षिणदिक्कं भवति । एवकारा- द्याम्याग्राच्छङ्कुतलमुत्तरमित्यस्य निरासः । अतः कारणात् । तदन्तरैक्यं गोलक्रमेण । तयोः शङ्कुतलाग्रयोरन्तरमैक्यम् । समवृत्तखेटमध्यांशजीवां समवृत्तप्रदेशग्रहयोर्मध्यस्थितांशानां ज्यारूपं गोले । भुवि गोलस्य क्षितिजवृत्तसमभागे भुजं पूर्वाचार्या आहुः ॥४१॥ केदारदत्तः - अग्रा और उदयास्त सूत्र बन्धन - क्षितिज और अहोरात्र वृत्त सम्पात द्वय बद्ध सूत्र को उदयास्त सूत्र कहते हैं। ग्रह स्थान से क्षितिजधरातलगत लम्ब का नाम शङ्कु का मूल जो उदयास्त से दक्षिण में शङ्कुतल होता है इस लिये क्षितिज के ऊपर अहोरात्र वृत्त दक्षिण की तरफ नत और क्षितिज के नीचे अहोरात्र वृत्त उत्तर को नत होते हैं इसलिये रात्रि में क्षितिज के नीचे शङ्कु मूल उदयास्त सूत्र से उत्तर तरफ नत होते हैं। अग्राग्र बद्ध सूत्र अग्रा, उथयास्त द्वय बद्ध सूत्र स्वोदयास्त और पूर्वस्वस्तिक पश्चिम स्वस्तिक गत सूत्र का नाम पूर्वापर सूत्र होता है। उपपत्ति - अग्रा और शङ्कुतल के योग वियोग से भुज ज्ञान होता है। जो पूर्वापर और शङ्कुममूल का याम्योत्तरान्तर होता है। दृग्ज्या = कर्ण, सूर्य और पूर्वापर वृत्त के अन्तर चाप की ज्या = भुज अतः कर्ण² - भुज² = पूर्वापर सूत्र में कोटि होती है। ॥३९॥४०॥४१॥ इदानीं क्रान्ति क्षेत्राण्याह - क्षेत्राणि वक्ष्येऽपमसम्भवानि संक्षेपतोऽक्षःप्रभवाणि चातः ॥४२॥