भारतकोश
सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

Siddhanta Shiromani Goladhyaya with Marichi Commentary

भास्कराचार्य द्वितीय (भाष्यकार: मुनीश्वर / केदारदत्त जोशी) द्वारा

DevanagariHindipublished723 पृष्ठ

पृष्ठ 454, कुल 723 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 454

३५२ गोलाध्याये उपपत्ति—कदम्ब प्रोत में शर याम्योत्तरानुरूप और नति भी याम्योत्तरानुरूपिणी होने से नति संस्कृत शर = स्फुट शर होता है । पूर्वदर्शित क्षेत्र देखिये— र र' = दृग्लम्बन चाप की ज्या = दृग्लंज्या । र' न = याम्योत्तरानुरूप नति की ज्या = नति । अतः ज्या र र' —ज्या रन' = ज्या र प = शरकोटि व्यासार्धवृत्त में । पुनः अनुपात से शर कोटिव्यासार्ध = ज्या क प पर' × कर ज्या पर × त्रि यदि, ───────── = ───────────── = र न का चाप = स्पष्ट लम्बन कला । स्पष्ट क प शर को ६० × स्पलं लम्बन कला का काल ज्ञानाय अनुपात, ─────────── = स्पष्ट लम्बन काल, उपपन्न होता चगति-सूर्यग है ॥२१···२९॥ अथ बलनवासनामाह— तुलाजाद्योर्हि संपाते विषुवत्क्रान्तिवृत्तयोः । स्यातां याम्योत्तरे भिन्ने परक्रान्त्यन्तरे च ते ॥३०॥ आयनं वलनं तत्र जिनांशज्यास मं ततः । एकैवाऽऽयनसंधौ तु तयोः स्याद्दक्षिणोत्तरा ॥३१॥ एकैव तद्वशात्प्राची तत्र नो वलनं ततः । तदन्तरेऽनुपातेन खेटकोटिक्रमज्यका ॥३२॥ जिनज्याघ्नी द्युजीवाप्ताऽऽयनदिग्वलनं भवेत् । एवमेव हि संपाते विषुवत्समवृत्तयोः ॥३३॥ उन्मण्डलं भवेत्तत्र विषुवद्दक्षिणोत्तरा । क्षितिजं समवृत्तस्य पलज्या च तदन्तरम् ॥३४॥ क्षितिजेऽक्षज्यया तुल्यमक्षजं वलनं ततः । तयोरेकैव याम्योदङ् मध्य वलनं ततः । ॥३५॥ नतक्रमज्यया साध्यमन्तरे त्वनुपातः । नतं खाङ्काहतं भक्तं द्युदलेनाऽऽप्रभागकैः ॥३६॥ क्रमज्याऽक्षज्यया क्षुण्णा द्युज्याभक्ताक्षजं भवेत् । प्राक्सौम्यं पश्चिमे याम्यं तच्चापैक्यान्तरात्स्फुटम् ॥३७॥