सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

ग्रहणवासना ३५५ समवृत्तोऽक्षवृत्ते च तैरेव स्यान्नतं ध्रुवात् । समवृत्तततांशज्याऽक्षज्यापरिणताक्षजम् ॥६४॥ द्युज्याग्रे वलनं प्राग्वत्त्रिज्यग्रे परिणाम्यते । उपपत्त्याऽनया सम्यक् समवृत्तनतांशजम् ॥६५॥ वलनं स्यात्तथा वक्ष्ये स्वाहोरात्रनतादपि । अग्रानृतलयोर्योगः समदिक्त्वेऽन्यथाऽन्तरम् ॥६६॥ तत्रिज्यावर्गविश्लेषपदभक्ताक्षशिञ्जिनी । नतासुदोर्ज्यया क्षुण्णा वलनं पलजं स्फुटम् ॥६७॥ नतं खाङ्गाहतं भक्तं द्युदलेनाऽऽप्तभागकैः । क्रमज्याऽक्षज्यया क्षुण्णा स्थूलं वा द्युज्यया हृता ॥६८॥ द्युज्यावृत्तापवृत्तैक्ये न्यसेद्वा रविमण्डलम् । बिम्बाग्रे वलनं तद्यदन्तरं वृत्तयोस्तयोः ॥६९॥ बिम्बान्तबिम्बमध्योत्थक्रान्तिमौर्व्योस्तदन्तरम् । अर्कदोर्भोग्यखण्डघ्नं बिम्बार्धं तत्त्वदस्रहृत् ॥७०॥ जिनज्याघ्नं त्रिमज्याप्तमेवं स्यादन्तरं हि तत् । बिम्बार्धहृत्त्रिभज्याघ्नमेवं त्रिज्यागतं भवेत् ॥७१॥ गुणहारकबिम्बार्धत्रिज्यानाशे कृते सति । भोग्यखण्डं जिनांशज्यागुणं तत्त्वाश्विविभाजितम् ॥७२॥ सत्रिभाकार्कक्रमक्रान्तेस्तत्तुल्यं जायतेऽथवा । क्रमक्रान्तेरिदं वीक्ष्य भ्रान्तिं त्यजत बालिशाः ॥७३॥ नामितं छत्रवद्बिम्बं तिर्यक् क्रान्तिस्तु सा समा । अत्र द्युजानुपातो यस्तत्तिर्यक्करणाय सः ॥७४॥ वा० भा०—अथ वलनेषु दृक्कर्मणि चोत्क्रमज्यानिराकरणाय मूलसूत्रेऽपि बहूक्तं तथाऽपि किंचिदिहोच्यते । विषुवद्वृत्तं समवृत्तं प्रकल्प्य दक्षिणोत्तरवृत्तस्थे ग्रह आयनवलनस्योपपत्तिप्रतीत्यर्थं पृथग्दर्शयेत् । अपमण्डलप्राच्यपराया एकः कदम्बो याम्याऽन्यः सौम्या दिक् । एवं विषुवद्वृत्तप्राच्यपराया ध्रुवौ । यदा मकरादिर्याम्योत्तरवृत्ते तदैव कदम्बोऽपि । अतो विषुवत्क्रान्तिवृत्तयोरेकैव याम्यो-