सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

नक्रादिश्च कदम्बश्च स्यातां याम्योत्तरे समम् । आयनं वलनं तस्मान्नाऽऽयनादौ प्रजायते ॥५१॥ ततो भ्रमति गोले स मकरादिर्यथा यथा । तथा तथा भ्रमत्येष कदम्बो निजमण्डले ॥५२॥ कुम्भादावथ मीनादौ याम्योदग्वलयस्थिते । जायते वलनं तद्यत्सौम्यसूत्रकदम्बयोः ॥५३॥ अन्तरं शिञ्जिनीरूपं कदम्बभ्रममण्डले । अयनाद्गतकालांशक्रमक्रान्तिज्यका हि सा ॥५४॥ उत्क्रमज्या यतो बाणः शिञ्जिनी तु क्रमज्यका । सत्रिभार्कात्क्रमक्रान्तिज्यातो वलनमायनम् ॥५५॥ यैरुक्तमुत्क्रमक्रान्त्या भ्रान्त्या तैर्नाशितं हि तत् । युक्त्याऽनयैव विज्ञेयमक्षजं च क्रमज्यया ॥५६॥ परोक्तेरन्यथा ब्रूयाद्यः परान्न प्रदूषयेत् । तस्यैव दूषणं तद्धि न दोषोऽतोऽन्यदूषणे ॥५७॥ उत्क्रमज्यानिरासोऽयमन्यथा वाऽथ कथ्यते । जिनांशैर्जिनवृत्ताख्यं कदम्बात्परितो न्यसेत् ॥५८॥ क्रान्तियाम्योत्तरं वृत्तं कदम्बद्वयकीलयोः । प्रोतं कृत्वा चलं न्यस्तं द्वंद्वान्ते स्याद्ध्रुवोपरि ॥५९॥ द्वंद्वान्ताच्चालयत्तैऽशैर्यैस्तैरेव चलति ध्रुवात् । जिनवृत्ते तदंशानां तत्र ज्या क्रान्तिशिञ्जिनी ॥६०॥ आयनं सैव वलनं द्युज्याग्रे जायते ग्रहात् । ग्रहध्रुवान्तरे यस्माद्द्युज्याचापांशकाः सदा ॥६१॥ त्रिज्यावृत्ते यतो देयं तन्नातः परिणाम्यते । एवमक्षांशकैर्वृत्तं समाख्यात्परितो न्यसेत् ॥६२॥ समकीलकयोः प्रोतं तथा याम्योत्तरं चलम् । तत्तत्खेटोपरि न्यस्तं यैरंशैः खार्धतो नतम् ॥६३॥