सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

४४० गोलाध्याये मरीचिः—अथात्र पट्टीसंनिवेशं चरज्याप्रतिपादनं चेन्द्रवज्रयाऽऽह—अग्रे सरन्ध्रेति । एका । तनुपट्टिका । अर्धाङ्गुलविस्तृता । ताम्रादिधातुमयी वंशशलाकामयी वा पट्टी । अग्रे एकस्मिन्प्रान्ते इत्यर्थः । सरन्ध्रा । तस्मिन्प्रान्तेऽङ्गुलप्रमाणविस्तृता । कुठाराकारा कार्या । ततस्तत्र विस्तारमध्येऽक्षप्रोतनयोग्यं छिद्रं कार्यम् । अक्षप्रोतपट्टिकाया लम्बोपरि धृताया एकः पार्श्वो लम्बरेखां न जहाति तथा सरन्ध्रा । कार्येत्यर्थः । सा पट्टिका छिद्रमारभ्यापर- प्रान्तपर्यन्तम् । दीर्घतया दैर्घ्येण षष्ट्यङ्गुलप्रमाणा । अङ्कया । अक्षप्रोता तथा कार्या । अङ्गुलमानं पूर्वाभिन्नमेव ज्ञेयम् । अथैतद्यन्त्रयोग्यां चरज्यामाह—यदिति । खण्डकैः । दिङ्नागसत्र्यंशगुणैर्वनिघ्नी पलप्रभा तोयपलात्मकानि । स्थूलानि वा स्युश्चरखण्डकानीत्युक्तैः । लघुज्यकावद्रविदोस्त्रिभागादि- त्यनेन । स्थूलचरं पलादिकं यत्तत् । एकोनविंशतिभक्तम् । इह फलकयन्त्रे क्रियोपयोगिनी चरज्या स्यात् ॥२२॥ केदारदत्तः—पूर्वसाधित चरज्या का १९वां भाग यहाँ यन्त्र में चरज्या समझनी चाहिए । तथा पूर्व में उक्त चर खण्डों का साधन जो बताया गया है तदनुसार पलभा × १०, ८, १०/३ = चरखण्डों से ४-३० पलभा देश में चरखण्डों का मान ४५, ४।३० ४।३० ४।३० ३६, १५ होता है । गणित से १० ८ १० ÷ ३ = ४५।३६।१५ ये मेषादि तीन ─── ─── ────── ४५ ३६ १५ राशियों के चरखण्ड होते हैं । त्रिज्या = ३४३८ में १८० का भाग देने से लब्धि १९ चरज्या × १८० चरज्या होती है, अतः, ──────────── = ────── = १९ उपपन्न होता है ॥२२॥ ३४३८ ३४३८ ──── १८० इदानीं यष्टिसाधनमाह— वेदा ४ भवाः ११ शैलभुवो १७ धृतिश्च १८ विश्वे १३ च बाणाः ५ पलकर्णनिघ्नाः । अर्कोद्धृताः स्युः क्रमशः स्वदेशे राश्यर्धलभ्यानि हि खण्ड- कानि ॥२३॥ तैः क्रान्तिपातादथ रवेर्भुजज्या षष्ट्युद्धृताक्षश्रवणेन युक्ता । दिघ्नीकृताऽऽप्ता भवतीह यष्टिः सा पट्टिकायां सुचिरात् प्रदेया ॥२४॥