भारतकोश
सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

Siddhanta Shiromani Goladhyaya with Marichi Commentary

भास्कराचार्य द्वितीय (भाष्यकार: मुनीश्वर / केदारदत्त जोशी) द्वारा

DevanagariHindipublished723 पृष्ठ

पृष्ठ 632, कुल 723 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 632

५३० गोलाध्याये मात्र कल्पना के या, का, नी, पी, (अ, क, ल, प••••मात्र) इत्यादि वर्णात्मक बीज- गणित ही गणित नहीं है । सुन्दर स्वच्छ बुद्धि का नाम बीज है या बीजगणित है, अनन्त कल्पना शक्ति ही बीज या बीजगणित है ॥ ३।४।५॥ अथ प्रश्नानाह— अहर्गणस्याऽऽनयनेऽर्कमाताश्चैत्रादिचान्द्रैर्गणकान्विताः किम् । कुतोऽधिमासावमशेषके च त्यक्ते यतः सावयवोऽनुपातः ॥६॥ वा० भा०—अयमस्य भङ्गश्च पूर्वं व्याख्यात एव ॥६॥ मरीचिः—अथ प्रश्नस्वरूपरीतिप्रदर्शनाथं मध्यवासनाध्यायान्तर्गतमहर्गणानयनोप- स्थितपूर्वपक्षरूपप्रश्नमुक्तमनुवदति—अहर्गणस्याऽऽनयन इति । अस्योत्तरं तत्रैव प्रतिपादितम् । मध्याधिकारोक्तो यत्प्रोक्तं फलकीर्तनायेत्यादिप्रश्न- स्त्वहर्गणानयनेऽन्तर्भूतत्वात्कादाचित्कत्वाच्चात्र नोक्तः । गोलप्रश्नास्तु न युक्त्येति तेषाम- नुवादोऽत्र न कृत इति ध्येयम् ॥६॥ केदारदत्तः—प्रश्न प्रारम्भ है कि— अहर्गण गणित साधन के अवसर पर सौर मासों में चैत्रादि चान्द्रमास (विजातीय मास) क्यों युत (जोड़) दिये गये हैं ? तथा अधिक मास शेष तथा क्षयमास शेष को भी जोड़ना चाहिए था उनका त्याग क्यों किया गया ॥६॥ इसी गोलाध्याय के मध्यगतिवासनाधिकार के श्लोक १७-१८-१९—की केदारदत्तः व्याख्योपपत्ति देखिये ॥६॥ अथान्यमाह— चन्द्रश्चन्द्रगुणो रवी रविगुणश्चाङ्गारकोऽङ्गाहत- स्तद्योगो गुणसंगुणात्सुरगुरो राश्यादिकात्पातितः । शेषं चापरपर्ययोत्थखचरेणोनं युतं वा शनिः स्यात्केऽन्ये भगणा वदेति तव चेदस्ति श्रमो मिश्रके ॥७॥ वा० भा०—॥७॥ मरीचिः—अथ पाट्युत्तरसंबन्धिप्रश्नं शार्दूलविक्रीडितेनाऽऽह—चन्द्रश्चन्द्रगुण इति । चन्द्रश्चन्द्रगुणः । एकेन गुणितः । अविकृतः केवल इति यावत् । सूर्यो द्वादशगुणः । अङ्गारको भौमोऽङ्गाहतः षड्गुणः । चकारो ग्रहक्रमगुणक्रमार्थकः । तेन द्वादशगुणो भौमश्च तद्योगोऽङ्गाहत इत्यर्थो निरस्तः । वक्ष्यमाणोत्तरेणैतदर्थं प्रश्नोत्तरासंभवात् ।