सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)
Siddhanta Shiromani Goladhyaya with Marichi Commentary
भास्कराचार्य द्वितीय (भाष्यकार: मुनीश्वर / केदारदत्त जोशी) द्वारा
पृष्ठ 632, कुल 723 में से
संदर्भ में पढ़ें५३० गोलाध्याये मात्र कल्पना के या, का, नी, पी, (अ, क, ल, प••••मात्र) इत्यादि वर्णात्मक बीज- गणित ही गणित नहीं है । सुन्दर स्वच्छ बुद्धि का नाम बीज है या बीजगणित है, अनन्त कल्पना शक्ति ही बीज या बीजगणित है ॥ ३।४।५॥ अथ प्रश्नानाह— अहर्गणस्याऽऽनयनेऽर्कमाताश्चैत्रादिचान्द्रैर्गणकान्विताः किम् । कुतोऽधिमासावमशेषके च त्यक्ते यतः सावयवोऽनुपातः ॥६॥ वा० भा०—अयमस्य भङ्गश्च पूर्वं व्याख्यात एव ॥६॥ मरीचिः—अथ प्रश्नस्वरूपरीतिप्रदर्शनाथं मध्यवासनाध्यायान्तर्गतमहर्गणानयनोप- स्थितपूर्वपक्षरूपप्रश्नमुक्तमनुवदति—अहर्गणस्याऽऽनयन इति । अस्योत्तरं तत्रैव प्रतिपादितम् । मध्याधिकारोक्तो यत्प्रोक्तं फलकीर्तनायेत्यादिप्रश्न- स्त्वहर्गणानयनेऽन्तर्भूतत्वात्कादाचित्कत्वाच्चात्र नोक्तः । गोलप्रश्नास्तु न युक्त्येति तेषाम- नुवादोऽत्र न कृत इति ध्येयम् ॥६॥ केदारदत्तः—प्रश्न प्रारम्भ है कि— अहर्गण गणित साधन के अवसर पर सौर मासों में चैत्रादि चान्द्रमास (विजातीय मास) क्यों युत (जोड़) दिये गये हैं ? तथा अधिक मास शेष तथा क्षयमास शेष को भी जोड़ना चाहिए था उनका त्याग क्यों किया गया ॥६॥ इसी गोलाध्याय के मध्यगतिवासनाधिकार के श्लोक १७-१८-१९—की केदारदत्तः व्याख्योपपत्ति देखिये ॥६॥ अथान्यमाह— चन्द्रश्चन्द्रगुणो रवी रविगुणश्चाङ्गारकोऽङ्गाहत- स्तद्योगो गुणसंगुणात्सुरगुरो राश्यादिकात्पातितः । शेषं चापरपर्ययोत्थखचरेणोनं युतं वा शनिः स्यात्केऽन्ये भगणा वदेति तव चेदस्ति श्रमो मिश्रके ॥७॥ वा० भा०—॥७॥ मरीचिः—अथ पाट्युत्तरसंबन्धिप्रश्नं शार्दूलविक्रीडितेनाऽऽह—चन्द्रश्चन्द्रगुण इति । चन्द्रश्चन्द्रगुणः । एकेन गुणितः । अविकृतः केवल इति यावत् । सूर्यो द्वादशगुणः । अङ्गारको भौमोऽङ्गाहतः षड्गुणः । चकारो ग्रहक्रमगुणक्रमार्थकः । तेन द्वादशगुणो भौमश्च तद्योगोऽङ्गाहत इत्यर्थो निरस्तः । वक्ष्यमाणोत्तरेणैतदर्थं प्रश्नोत्तरासंभवात् ।