सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

५५२ गोलाध्याये अषष्टिनन्दाकार्कश्चतुःस्थानेषु गुणकाः । सर्वत्र कुदिनानां तक्षणत्वात् । भगणशेषैक्यज्ञानार्थं तु राश्यादिपङ्क्तिवत्साजात्यगुणोऽहर्गणस्यैकसंख्यागुणितो भगणयोगः । एषमपि पूर्वरीत्या लाघवाद्योगसिद्धयर्थमतुल्यानां गुणकानामेषां ११२ । ३६० । १६०० । १२९६००० योगस्त्र्यद्रिनवघनविश्वमितः १६१७८७३ । तेनाहर्गणस्यैतद्गुण- गुणितो भगणयोगो गुणः कुदिनानि हरः । अत्र शेषं पञ्चत्रिंशच्छेषाणां योगः सिद्धः । अस्या- वमगुणितोऽहर्गणः कुदिनतष्टोऽवमशेषरूपा(द्वयें) योज्यः । अत्रापि पूर्वरीत्या लाघवाद्योगसिद्धयर्थमहर्गणो युगाद्यवमयुतेन त्रिसप्तनन्दाद्रिकु- विश्वगुणितयुगादिभगणयोगेन गुणितः कुदिनतष्टः शेषं षट्त्रिंशच्छेषाणां योगः स्यादिति सिद्धम् । ननु पृथगानीतषट्त्रिंशच्छेषाणां योगस्य हराधिकत्वसंभवेन युगपदानीतशेषस्य हराद- वश्यं न्यूनत्वेन तयोर्विसंवादात्कथमुक्तरीत्या शेषैक्यप्रतिपादनम् । पृथगानीतानां भगणादि- फलानां योगस्य हर[भ]क्तयथागतशेषैक्याप्तफलाधिकयुगपदानीतफले संवादाभावाच्च । न चात एव यथागतशेषैक्याद्धरतष्टफलगुणितकुदिवसा युगपदानीतयोगात्मकशेषे योज्या यथागतमग्रैक्यं स्यादिति वाच्यम् । आत्माश्रयादिति चेन्न । यथागतशेषाणां योग- स्याग्रे कार्यक्षमत्वाभावाद्धरतष्टस्य तस्याग्रे उपयोगात्तादृशस्य शेषैक्यं युगपत्प्रकारानीत- शेषैक्यसमतवादुक्तदिशा तदानयने बाधकाभावात् । फलस्योभयथा प्रयोजनाभावाच्च । अत एव हरतष्टाच्छेषैक्यादेव प्रश्नः सूपपन्नः । अस्य दाढ्यार्थमेव सूत्रेऽपि क्वहृतष्टं पुनरुक्तं हराधिकद्युतिनिरासार्थकं संगच्छते । तस्माद्गुणकगुणिताहर्गणे कुदिनभक्ते यच्छेदं तन्न्यूने तस्मिन्कुदिनभक्ते लब्धस्य निर- ग्रत्वात्कुट्टके प्रश्नोत्तरं पर्यवसन्नम् । तथा हि—गुणकगुणिताहर्गणे हरभक्ते यच्छेषं तदेव षट्त्रिंशच्छेषाणां कुदिननष्टमैक्य- मिति प्रश्ने तज्ज्ञानाच्छेषं ज्ञायत एव गुण्यगुणकयोरभेदात् । पूर्वोक्तगुणक एवाहर्गणेन गुण्य इति सिद्धम् । एवं च पूर्वोक्तो गुणकः केन गुणित उद्दिष्टहरतष्टयोगोनः कुदिनभक्तो निःशेषः स्या- दिति कुट्टकप्रकारेण गुणकः स एवाहर्गण. फलं तु भगणाद्यवमान्तानां योगो यच्च भग- णादि सर्वशेषैक्ये हरभक्ते फलं तदैक्यरूपम् । तथा च गुणैक्यरूपः पूर्वोक्तो गुणको भाज्यः । उद्दिष्टमग्रैक्य हरतष्टमग्र योगरूपमग्रक्षेपः । अत एव हराधिकयोगस्यात्रक्षेपत्वा- संभवात्केवलयुत्यग्रहणम् । कुदिनानि हर इति संश्लिष्टसंज्ञे स्फुटकुट्टके साध्यः । अत एव- एको हरश्चेद्गुणको विभिन्नो तदा गुणैक्यं परिकल्प्य भाज्यम् । अग्रेक्यमग्रं कृत उक्तवद्यः संश्लिष्टसंज्ञः स्फुटकुट्टकोऽसौ । इत्युक्तमाचार्यैः तत्राऽऽचार्यैस्तदानयनं स्वोक्तभगणादिभिन्नं कृतम् । अङ्कानामति- महत्त्वतया गणितश्रमाधिक्यसंभवात् । अतस्तत्काले प्रसिद्धतरलग्नोक्तशिष्यधीवृद्धिद्भगणा-