सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

प्रश्नाध्यायः ५५९ त्रिगुणहरेण युतो गुरुदिने ११८४४८१२५। अत्र गुरोरित्यनेन शुक्रस्यापि दिने प्रश्न- संबन्धो बोध्यः ॥ १७ ॥ नन्वयं प्रश्नः स्फुटकुट्टकसंबंधी न केवलकुट्टकसंबंधीति मन्दाशङ्केत्यतः केवलकु- ट्टकसंबंधिप्रश्नस्योदाहरणं शार्दूलविक्रीडितेनाऽऽह-लिप्ताधंमिति । चन्द्रस्य कलानामधं दशभियुतं चन्द्रस्य विकला भवन्ति तासां कलाविकल्योर्बहुत्वा- द्वहुवचनम् । अन्तरं त्रिभियुतं चन्द्रस्य भागा भवन्ति । भागानामर्धं चन्द्रस्य राशयो भवन्ति तेषां राश्यादिविकलान्तावयवानां युतीरैक्थं त्रिशदधिकं शतं सोमवारे यदा कल्पगता- ज्ञाने दृष्टा ज्ञाता। पुनर्द्वितीयवारं काव्याहनि शुक्रवारे । च समुच्चये । तादृक्पूर्वोक्ता युतिर्ज्ञाता। हे विद्वन्नुत्तरकल्पक त्वमहर्गणं कथय । ननूत्तरकल्पकत्वं कुत इत्यत आह-व्यक्तेत्यादि । व्यक्तं पाटी । अव्यक्तं बीजम् । आभ्यां विविक्ता स्पष्टा युक्तिर्यस्य तादृशं गणितं जानासि चेद्यदि । अत्रोत्तरं विलोम- विधिनाऽनुपातस्थानसंभावितकुट्टकेन चेति व्यक्तमुक्तम् । अव्यक्तमिति तूदाहरणस्पष्ट- त्वज्ञानार्थम् । नतूत्तरज्ञानार्थं तत् । अन्यथोदाहरणविषयग्रहाज्ञानादुत्तरदानानुपपत्तेः । तथा च राश्यादिविकलावयवान्तात्मकनामपूर्वकग्रहज्ञानेऽहर्गणमानयेति प्रश्नफलि- तार्थः । तत्र चन्द्रोक्तिः प्रश्नोदाहरणार्थमेतादृशभङ्ग्या तदुक्तिश्चातुरीप्रदर्शनार्थं मन्दा- श्चर्यजनिकेति । एवमत्र राश्यादिचन्द्रज्ञानार्थं कलाप्रमाणं यावत्तावत् । १ अस्यार्धं दशयुक्तं विकलाः या १।२ रु १० । अनयोरन्तरं या १।२ रु २० । त्रियुक्तं भागाः २। या १। रु १४। एषामर्धं राशयः ४। या १। रु १४ कलादीनामेषां योगः ४। या ९। रु २। खत्री- न्दुसम इति पक्षौ समच्छेदीकृत्य छेदगमे एकवर्णप्रक्रियया लब्धं यावत्तावन्मानमिदं ५८ । कलामानम् । अनेनोत्थापनादुदाहरणालापक्रियया ज्ञातश्चन्द्रो राश्यादिकः ११ । २२ । ५८ । ३९ । अयं लक्ष्मीदासेनेष्टकर्मणा षष्टिमितेष्टकल्पनादानीतः स्वल्पान्तरात्तदसत् । दशव्यादियो- जनोक्त्येष्टकर्मासिद्धेः ॥ १८ ॥ अथोत्तरमार्याभ्यामाह-राश्यादेरिति । उद्दिष्टग्रहस्योद्दिष्टराश्यादेविकलास्तस्य राशयस्त्रिशद्गुणिता भागैर्युक्तास्ते षष्टधा गुण्याः कलायोज्याः । ते षष्टिगुणिताः । विकलायोज्या इति क्रियया विकलाः कार्याः । दृढकुदिनगुणाः । कल्पसूर्यसावनदिनोद्दिष्टग्रहकल्पभगणैः परस्परं भाजितयोर्ययोरित्याद्यव- गतापवर्ताङ्केनापवर्तितौ दृढौ स्तः । तादृशकल्पकुदिनैर्गुण्याः । चक्रविकलार्भाद्वदिदशराशि- विकलाभिः खखषष्टचङ्काकैः । १२९६००० भक्ताः । शेषस्य त्यागे कृते सति । अत्र त्यागोऽधोवयवकलाग्रहरूपो नतु मार्जनम् । तस्याग्रे प्रयोजनादिति ध्येयम् । लब्धिनिरग्र- फलमेकसंख्यया युतं भगणशेषं भवति ।