सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

युक्तम् । पुनरपवर्तने कृते चापवर्तितभाज्यहरपङ्क्त्यपवर्तितक्षेपसद्भावादुद्दिष्टसिद्धिः : केवलापवर्तितक्षेपस्याभावादिति ॥ यत्र तु यथागताधिशेषमृद्दिष्टं वर्गप्रकृत्यादिना तत्र तदपवर्तनीयमेवान्यथोद्दिष्टासिद्धिः खिलत्वापत्तिर्वा । न चात्र कल्पसौरदिनेभ्यः शेषस्य न्यूनत्वनिश्चयात्तस्यानियतत्वाच्च यत्र भाज्यहरावर्तनाङ्केन नापवर्तः स्यात्तत्र खिलत्वनिरासः सर्वथाऽप्यशक्य इति वाच्यम् । अनपवर्तितशेषस्यैकादिगुणितापवर्ताङ्कतुल्यत्वनिश्चयादपवर्तनावश्यंभावात् । यत्रा- पवर्तनासंभवस्तत्र तच्छेषं कदाऽपि न स्यादिति खिलत्वनिश्चयाच्च । तस्माद्यत्र शेषं वर्ग- प्रकृत्यादिना ज्ञातं भाज्यहरापवर्तनाङ्केन नापवर्तेत तर्ह्यपवर्तितमेवोद्दिष्टम् । एकोपचयेन शेषसद्भावात् । यत्र शेषमपवर्तितं तेन स्यात्तदधिशेषमनपवर्तितमेवोद्दिष्टम् । अत उद्दिष्ट- कुट्टके इत्याद्युक्तम् । स्वाभिमतशेषस्यापवर्तितत्वज्ञानार्थमिति दिक् । केचित्तु क्षेपाभावे भाज्यहरयोरपवर्तनसंभवेऽपवर्तनं न कार्यम् । अन्यथोदाहरणा- सिद्ध्या खिलत्वापत्तिः । तत्स्थलं तु बीजानेककरण( वर्ग )समाप्तेर्भूतोदाहरणम् । षडष्टशतकाः क्रीत्वा समार्घेण दलानि ये । विक्रीय च पुनः शेषमेकैकं पञ्चभिः पणैः ॥ जाताः समपणास्तेषां कः क्रयो विक्रयश्च कः । इति । तद्यथा सर्वगुणाधिक इष्टविक्रयो दशाधिकशततुल्यः कल्पितः । क्रयप्रमाणमव्यक्तं प्रकल्प्य बीजे यावत्तावदुन्मितिरन्येरङ्काः । ५४९ या ३० अन्त्योन्मितौ कुट्टविधेर्गुणाप्ती ते भाज्येत्यत्र क्षेपाभावात्क्षेपाभावोऽथवेत्या- दिना शून्यं गुणो लब्धिश्च । अत्रेष्टाहुतेत्यादिना स्वतक्षणयुक्ते गुणलब्धी ३० । ५४१ कालकयावत्तावन्माने । १० भाज्यभाजकयोस्त्रिभिरपवर्ते गुण १० लब्धी ८३ प्रथमलब्धोदाहरणसिद्धिर्द्वितीय- लब्ध्यादाहरणसिद्धिश्चेति क्षेपाभावेऽपवर्तनं न कार्यमित्यर्थकमुद्दिष्टं कुट्टके तज्ज्ञै- रित्यादि सूत्रम् । न च भाज्यहारे क्षेपसद्भावं मिथो भजेताविति सूत्रविषयं परिहृत्य क्षेपाभावोऽथवे- त्यादि सूत्रं प्रवृत्तमित्यपवर्तनाप्राप्तेरपवर्तननिषेधस्त्वयुक्तः । निषेधस्य प्राप्तिपूर्वकत्वात् । अपवर्तनस्य मिथो भजेत्ताविति सूत्राङ्गत्वत् । अत एव भाज्यो हारः क्षेपकश्चापवर्त्य इत्युक्तम् । अतः फलितमुद्दिष्टं कुट्टक इति सूत्रवैयर्थ्यमिति वाच्यम् । योगजे तक्षणाच्छुद्धे गुणाप्ती स्तो वियोगजे इति सूत्रेणैव धनभाज्यो भवेत्तदुद्भवे- तामृणभाज्यजे इत्यर्थसिद्धेस्तदुपादानं मन्दावबोधार्थमेवोद्दिष्टं कुट्टके इति सूत्रमन्दावबोधक- त्वादित्याहुस्तन्न । तदुदाहरणप्रसङ्गे तत्रैवैतत्सूत्रस्य कथनापत्तेः । अत्र तादृशस्थलाप्रसङ्गात् । तथापि शेषमेकैक मित्यादिना यथास्थितशेषोपयोगानपवर्तनम् । अपवर्ते शेषाणामप्यवर्तितत्वात् । न तु क्षेपाभावेऽपवर्तनसंभवेऽपवर्तनाभावः । अपवर्तेऽपि शून्यक्षेपात्पूर्वगुणासिद्धिः । अतएवाधिमासान्तेऽधिशेषाभावात्तत्संबन्धिन इष्टसौरा अनेकाः सन्ति नाह तेषामन-