सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

प्रश्नोध्यायः ५९५

विशेषणमाह-श्रौतेत्यादि । वेदसम्बन्धी स्मृतिसम्बन्धी यो विचारस्तत्र यः सारो विचार- स्तत्रात्यन्तं समर्थः । अनेन श्रौतस्मार्तकर्मानुष्ठानादतिशिष्ट इति सूचितम् । तथाच वेदान्तमीमांसाशास्त्राभिज्ञतया पण्डितोऽवगत इति भावः । ननु केवलतच्छास्त्राभिज्ञतया पण्डित्वेऽपि असाधारणपण्डितत्वासिद्धिरत आह-निःशेषविद्यानिधिरिति । समस्तविद्यानां स्थानमित्युत्कर्ष इति भावः । ननु तथाऽपि प्रकृते ज्योतिःशास्त्राभिज्ञतयोत्कर्षस्याभ्युपगमा- द्विशेषस्तदनभिज्ञतया न तत्सिद्धिरित्यर्थः आह दैवज्ञचूडामणिरिति । सकलज्योतिः- शास्त्रतत्त्वज्ञदैवज्ञानां शिरोमणिरिविकज्ञानादित्यर्थः । अस्य विशेषणस्य प्रकृतसंपादक- त्वात्समाप्तपुनरात्तत्वं नेति ध्येयम् । ननु व्यु(विद्यावृ)त्तानानां नराणामृषिजत्वनियमादयं कस्मादृषेः परम्परया जात इत्यत आह—शाण्डिल्यगोत्रेति । शाण्डिल्यवंशात इत्यर्थः । ननु शूशूद्राणामपि तद्वंशजत्वात्तेषामध्ययनाधिकाराभावात्कथमिदमुक्तं सिध्येदत आह- द्विज इति । ब्राह्मणः । यजुर्वेदमाध्यंदिनीशाखाध्यायकः । नन्वे तदधिष्ठितपुरे जडबिडत्वा- देतादृशब्राह्मणानामभावादयमेतादृशः कथमित्यतो नगरविशेषणमाह—त्रैविद्यविद्वज्जने इति । त्रैविद्या वेदत्रयाभिज्ञाः पण्डिता जना यत्र । अत एव विज्जडबिडे इत्यत्र विदां जडे, डलयोः सावर्ण्यात् । जलैः । तेज इत्यभिधानात्तेजोभिर्निबिडमिति युक्तोऽर्थः । तथा चैतादृशानां संगत्यैतादृशत्वं नासंभवतीति भावः । ननु तथाऽप्ययं लोकद्वेषकारको लोकमान्य इति नोत्कर्षसिद्धिरतो महेश्वरकृतिनो विशेषणमाह-साधूनामिति । परद्वेषशून्या- नामवधिर्मर्यादा । परद्वेषशून्यः कोऽप्यस्मादधिको नास्तीत्यतो लोकमान्य इति भावः । ननु तत्र नगरे परद्वेषिलोकानां सत्त्वादयमेतादृशो नेत्यतः पुरविशेषणमाह-नानासज्जन- धाम्नीति । अनेका ये सज्जनाः साधवस्तेषां धाम स्थानभूतं तस्मिन् । तथा च तदुपपत्ति- रितिभावः ॥६१॥ अथ तत्संबन्ध्यहमेनं सगुणं ग्रन्थं कृतवानिति शार्दूलविक्रीडितेनोपसंहरति-तज्जस्त- च्चरणेति । तज्जस्तस्मान्महेश्वरोपाध्यायाज्जात उत्पन्नः । महेश्वरोपाध्यायपुत्रो भास्करो भास्करशर्माऽऽचार्यः । एतदिदं सिद्दातग्रंथनं सिद्धान्तनिबन्धनं चक्रेऽकरोदित्यर्थः । ननु तव कवित्वाशक्तेरिदं निर्मितं कथमित्यत आह=कविरिति । तथाच तच्छक्त्या तन्निर्माणे बाधकाभाव इति भावः । ननु काव्यकर्तृत्वेऽपि कल्पकत्वाभावादिदं कथं निर्मितमित्यत आह-सुधीरिरिति । सुष्ठु धीर्यस्यासौ । तथा चास्य कल्पकत्वसिद्ध्याऽनेन कल्पनयैवेदं निर्मितमिति भावः । ननु सुधीत्वं कृत इत्यत आह-तच्चरणारविन्दयुगुलप्राप्तप्रसाद इति । पितुः पादकमलयुगुलात्सकाशात्प्राप्तः प्रसादो येनासौ । तथा च तच्चरणकमलानु- ग्रहादधिगतसमस्तविद्य इति सुधीत्वं नानुपपन्नमिति भावः । ननु नवीनत्वेनाऽऽधुनिक- बुधानामीक्ष्यंग्रंथपठनात्कथमेतज्ज्ञानं भनतीत्यत आह-हेलावगम्यमिति । विदां सिद्धान्त- रीतिज्ञानामाधुनिकगणकानां हेल्योपेक्षाबुद्ध्या एकवारमवलोकितेनेत्यर्थः । अवगम्यं ज्ञानविषयम् । तथा च विना प्रयत्नं दर्शनमात्रेणैव ज्ञानं भवतीति भावः । कुत इत्युतो