भारतकोश
सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

Siddhanta Shiromani Goladhyaya with Marichi Commentary

भास्कराचार्य द्वितीय (भाष्यकार: मुनीश्वर / केदारदत्त जोशी) द्वारा

DevanagariHindipublished723 पृष्ठ

पृष्ठ 86, कुल 723 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 86

( ७९ ) कार श्री मुनीश्वर, अपर नाम “विश्वरूप” ने जन्म लिया था । अतएव श्री रङ्गनाथ दैवज्ञ ने अपने ग्रन्थ “गूढार्थप्रकाशिका” को मुनीश्वर का सहज (भाई) भी कहा है । रङ्गनाथकृत सौरभाष्य की टिप्पणी में उल्लिखित है— “यत्स्मृत्याभीष्टकार्यस्य निर्विघ्नां सिद्धिमेष्यति- नरस्तं बुद्धिदं वन्दे वक्रतुण्डं शिवोद्भवम् । पितरौ गोजिवल्लालौ जयतोऽम्बाशिवात्मकौ याभ्यां पञ्चसुता जाता ज्योतिःसंसार हेतवः । सार्वभौमजहाँगीरविश्वासस्पद भाषणम् यस्य त भ्रातरं कृष्णं बुधं वन्दे जगद्गुरुम् नाना ग्रन्थान् समालोक्य सूर्यसिद्धान्तटिप्पणम् करोमि रङ्गनाथोऽहम् तद्गूढार्थ प्रकाशकम् ।” और ग्रन्थ समाप्ति पर— “भागीरथी तीर संस्थे शम्भोवारणसी पुरे, बल्लालगणको रुद्रजपासक्तोऽभवद्बुधः । तस्यात्मजापञ्चगुणाभिरामा ज्येष्ठः स रामः सकलागमज्ञः । येनोपपत्तिः स्वधिया नितान्तं प्रकाशिताऽनन्त सुधारकस्य ॥ ततः स कृष्णो जहांगीरसार्वभौमस्य सर्वाधिगतप्रतिष्ठः । श्रीभास्करीयं विवृतं तु येन बीजं तथाश्रीपतिपद्धतिः सा ॥ गोविन्दसंज्ञस्ततस्तृतीयः तस्यानुजोऽहं गुरुलब्धविद्यः, विश्वेशतत्पदनिविष्टचेताः काशी निवासी सकलाभिमान्य- श्रीरङ्गनाथोऽर्कमुखोत्थ शाखे गूढ़प्रकाशाभिधटिप्पणं सः कृत्वा महादेवबुधाग्रजोऽथ विश्वेश्वरायार्पितवान् सुवृद्धये शके तत्त्वतित्थ्युन्मिते चैत्रमासे सिते शम्भुतिथ्यां बुधेऽर्कोदयान्मे दलाब्धद्विनाराद्वनाडीषु यातो मुनीश्वराक्र्कसिद्धान्तगूढ़प्रकाशौ गूढ़प्रकाशकं दृष्ट्वा रङ्गनाथभवं भुवि । मुनीश्वरस्य सहजं लभन्तां गणकाः मुखम् ॥” श्री विश्वनाथ-शके १५०० (ई० स० १५७८) दिवाकर पुत्र, विष्णु कृष्ण मल्लारि से सर्व कनिष्ठ हैं । सूर्य सिद्धान्त, सिद्धान्त शिरोमणि, नीलकण्ठी, विष्णुकरण ग्रहलाघव मकरन्द और अनन्तसुधार आदिक ग्रन्थों के प्रसिद्ध टीकाकार ज्योतिर्विद् हुए हैं इन्होंने गणित क्रम- दर्शन पूर्वक उदाहरणों के द्वारा उक्त ग्रन्थों को समलंकृत किया है ।