सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

श्लोकानुक्रमणिका ६०७ श्लोकः अध्यायः श्लोकसंख्या पृष्ठः ज जम्बूफलामलगलद्रसतः ३ ३३ ६९ जिनज्याघ्नी द्युजीवाप्ता ९ ३३ ३५२ जिनज्याघ्नं त्रिभज्याप्तमेवं ९ ७१ ३५५ जिनाल्पकाक्षांशगुणत्रिभज्या १० १९ ३९६ ज्ञानाग्निदग्धा ३ ६५ १०५ ज्ञेयं तदैवाखिलखेचराणां ७ ७ २३२ ज्योतिः शास्त्रफलं १ ६ ८ ज्या चाप मध्ये ५ ३ १५२ त तत्रैव सर्वत्र यतो ३ ४७ ८३ तत्रैकवप्रक्षेत्रफलं ३ ६० ९९ तदन्तरं यत्स्फुट ४ २१ १४२ तदन्यथाढ्यास्तु ४ २२ १४२ तस्याः पुनस्तद्दल ६ ११ १९८ तदैक्यमग्रजीवा ६ १७ १९९ तत्त्वदस्त्रा नगांशोना ६ २० १९९ तद्रहितत्रिंशद्भिः ८ २२ २९२ तत्कोष्ठ्यः स्वद्युनिशारुथ ८ ४४ ३२१ तच्चापांशैर्नतो ९ १९ ३४४ तत्रापमण्डलप्राच्या ९ ४३ ३५३ तत्तिर्यंगतसूत्राणां योगः ९ ४५ ३५३ तत्रापमण्डलं प्राची ९ ५० ३५३ ततो भ्रमति ९ ५२ ३५४ तत्त्रिज्यावर्गविश्लेष ९ ६७ ३५५ तद्व्यस्तं वलने १० ४ ३८४ तच्चापैक्यान्तर प्राणैः १० ६ ३८४ तथैव नाशो १० २२ ३९६ तरणिकिरणसङ्गादेष ११ १ ४०२

६०८ गोलाध्याये श्लोकः अध्यायः श्लोकसंख्या पृष्ठः तन्मध्ये सूक्ष्माक्षं १२ ११ ४२४ तत्खार्धन्तश्च नता १२ १२ ४२४ तत्परिधौ षष्ट्यङ्कं १२ २९ ४५५ तद्धनुराद्ये चरणे १२ ३७ ४६६ तदुपरि तालदलाद्यं १२ ५२ ४८८ तज्जस्तंच्चरणारविन्दं १४ ६२ ५९४ तावज्या मौर्वी १२ ३० ४५५ तिष्यन्ते चेद्ग्रहः २ ८ १९ तिष्यन्त सूर्योदययोस्तु ४ १८ १३८ तियंग्रेखायुतौ कल्प्यं ९ १३ ३४१ तिग्मांशुचन्द्रौ किल १४ ५३ ५८१ तुङ्गोर्ध्वरेखा खलु ५ १३ १६४ तुलाजाद्योर्हि संपातो ९ ३० ३५२ तेनाऽऽशङ्कनीयं न चले ५ ३७ १८६ तै क्रान्तिपाताढ्यरवेः १२ २४ ४४० त्रिभज्याकार्ध खगुणांशजीवा ५ ४ १५२ त्रिज्योत्क्रमज्यानिहतेः ५ ५० १५३ त्रिभज्यकासंमितकर्कटेन ५ १० १६४ त्र्यंशयुङ्नवरसाः ८ २८ ३०७ त्रिज्यावृत्ते यतो देयं ९ ६२ ३५४ त्रिज्याविष्कम्भार्धवृत्तं १२ २२ ४५५ त्रिदिबमधरयन्तस्तीरपङ्केन १३ १५ ५१६ त्रिज्यार्ध राशिज्या ६ ६ १९८ त्रिज्याकृतीषुघातान्मूलं ६ ९ १९८ त्रिज्याभुजज्याहतिहीनयुक्तो ६ १२ १९८ द दध्नो घृतस्येक्षुरसस्य ३ २३ ६० दर्शाविधिश्चान्द्रसमो हि ४ १६ १३८ दर्शान्ततो याततिथिप्रमाणेः ४ १७ १३८

श्लोकानुक्रमणिका ६०९ श्लोकः अध्यायः श्लोकसंख्या पृष्ठः दिने दिने यन्म्रियते ३ ६३ १०५ दिव्यं ज्ञानमतीन्द्रियं ५ ९ १६२ दिनं दिनेशस्य ८ १० २८१ दिनं सुराणामयनं ८ ११ २८२ दिग्देशकालावरणादि ९ ९ ३३० दिनगतकालावयवा १२ १ ४१४ दिग्ज्यापलभाक्षुष्णे १४ २६ ५७२ दिनकरे करिवैरिरलस्थिते १४ ३९ ५७९ दुष्टं कन्दुक पृष्ठजाल ३ ५३ ९३ दूरस्थस्य न दूरगस्य १२ ४९ ४८१ दूरस्थस्य न दूरगस्य १४ ५२ ५८१ देयस्तदुच्चान्तरमत्र ५ १४ १६४ दोः कोटिजीवारहिते ६ ५ १९८ दोः कोटिजीवाविवरस्य ६ १४ १९९ दोर्ज्याकृतिर्व्यास ६ १५ १९९ दोर्ज्या स्वाक्षङ्कवेदांश ६ १९ १९९ दोष्णा वंशोच्छ्रायो १२ ४५ ४७४ द्युज्याकुज्यापमसम २ ८ १९ द्युज्याग्रे वलनं ९ ६५ ३५५ द्युज्यावृत्तापवृत्तैक्ये ९ ६९ ३५५ द्युज्यकापमगुणाकं १४ ३१ ५७८ द्युज्यापक्रमभानुदौर्गुण १४ ३२ ५७८ दृष्टान्त एवावनिभग्रहाणां १ ५ ७ दृश्यन्ते वप्रकास्त ३ ५९ ९९ दृष्टिमण्डलभवा लवा ८ ३६ ३१७ दृग्ज्यां श्रुतिं चाथ ८ ४१ ३१९ द्रष्टुर्भूपृष्ठादन्यद् ९ १५ ३४१ दृग्गर्भसूत्रयोरेक्यात् ९ १७ ३४१ दृष्टिकर्म वलनं च १० १६ ३९३

६१० गोलाध्यावे श्लोकः अध्यायः श्लोकसंख्या पृष्ठः दृङ्मण्डलाकारतया १० २० ३९६ दृक्कर्मसम्भूतफल १० २१ ३९६ दृङ्मण्डलेऽत्र स्फुटकाल १२ १६ ४३२ दृढभगणा येन गुणा १४ २० ५५७ दृष्ट्वेष्टां योऽत्र १४ ४७ ५८१ द्वन्द्वान्तमारोहति यैः ८ १२ २८३ द्वन्द्वान्ताच्चाल्यतेऽशैः ९ ६० ३५४ द्विविध गणितयुक्तं १ ७ ९ द्वित्र्यादिनिघ्नं तदन ६ ३ १९८ द्वौ द्वौ रवीन्दू ३ ८ ३८ ध धायं तथा फलकयन्त्र १२ २५ ४४३ न नक्षत्रकक्षाखचरैः ४ ३ १११ नतिलिप्ता भुजः ९ २४ ३४७ नतक्रमज्यया साध्यमन्तरे ९ ३६ ३५२ न स्पष्टवलनाभाव ९ ४० ३५३ नक्रादिश्च ९ ५१ ३५४ नतं खाङ्काहतं ९ ६८ ३५५ नक्षत्राणां स्फुटा १० १२ ३८९ न भवति हृतचितो १३ १४ ५१६ नान्याधारः स्वशक्त्यैव ३ २ २८ नाडिकामण्डले क्रान्तिवृत्तं ७ १३ २३८ नाडिकामण्डलात् तिर्यग् ७ १६ २४० नाडीवृत्तोभयतः ७ २९ २६९ नामितं छत्र वद्बिम्बं ९ ७४ ३५५ नाक्षत्रा उत सावना १४ ३७ ५७९ निरक्षदेशात्क्षितिजो ३ १५ ५३

श्लोकानुक्रमणिका ६११ श्लोकः अध्यायः श्लोकसंख्या पृष्ठः निषधनील सुगन्ध ३ ३० ६५ निरक्षदेशे क्षितिमण्डलो ३ ४८ ८७ निबध्य शीघ्रप्रतिवृत्त ७ २६ २६४ निरक्षदेशे क्षितिजा ८ २ २७४ नित्यं जाड्यतमोहरं १२ १७ ४३३ निजभुजभक्ते कोटि १२ ४६ ४७७ निबधदाहाति १३ ४ ४९५ नीचोच्चवृत्त भगणा ५ २६ १७५ नीचोच्चवृत्तप्रतिवृत्तयोगे ५ ३१ १८१ नैव बाणः कुजेऽसौ १० २ ३८२ नेमिस्यदृष्टद्याक्षगतं १२ १४ ४२८ नेम्यां बद्ध्वा १२ ५५ ४९० नैव वर्गात्मकं बीजं १४ ५ ५२७ प पञ्चाङ्करामास्तिथयः ४ ८ १३० पटो यथा ५ १ १५२ पश्चाद्भागाज्जलदवधः ९ १ ३२५ पर्वान्तेऽर्कं नतमुडुपति ९ २ ३२७ परलम्बनलिप्ताघ्नी ९ २५ ३४७ परोक्तेरन्यथा ब्रूयान् ९ ५७ ३५४ पञ्चत्रिंशदहो सखे १४ १६ ५४८ पञ्चाङ्गुला गणक १४ ३८ ५७९ पातेऽथवा शीघ्रफलं ७ २२ २५८ पाट्या च बीजेन १४ २ ५२४ पिहितच्छिद्रं तद्घटचक्रं १२ ५३ ४८८ पुरान्तरं चेदिदमुत्तरं ३ १४ ४९ पूर्वापरायतायां तदभित्ता ५ ८ १६१ पूर्वापरं विरचयेत् ७ ३ २२९ पूर्वापरक्षितिजसंगम ७ ४ २३०

६१२ गोलाध्याये श्लोकः अध्यायः श्लोकसंख्या पृष्ठः पूर्वापरस्वस्तिकयो ७ ५ २३१ पूर्वाभिमुखो गच्छन् ९ ४ ३२७ पूर्वापरं च याम्योदक् ९ २२ ३४७ पैत्रर्क्षपुष्यान्तिमबारुणम् १२ १३ ४२८ प्रोक्तो योजनसंख्यया ३ ५२ ८९ प्राक्पश्चात् प्रति ५ ३८ १८९ प्रत्यकस्थिते १२ १५ ४२८ प्राग्वदतोऽक्षच्छाया १२ ३६ ४६३ प्रौढिं प्रौढसभासु १४ १ ५२४ प्राच्यामुज्जयिनीपुरात् १४ २५ ५७१ प्रश्नानमून प्रपठतो १४ ६४ ५९४ ब बद्ध्वा खगोले ७ ८ २३३ बद्ध्वा भगोलमेवं ७ ३१ २६९ बिम्बान्तबिम्बमध्योत्थ ९ ७० ३५५ ब्रह्मात्यये यत्प्रकृतिं ३ ६४ १०५ ब्रह्माण्डमेतन्मितमस्तु ३ ६९ ११० ब्रह्मगुप्तादिभिः १० ११ ३८९ ब्रह्मगुप्तकृतिरत्र १० १७ ३९३ भ भवति कि द्युनिशं २ ६ १७ भवलयस्य किलार्कलवाः २ ७ १८ भपञ्जरस्य भ्रमणा ३ ७ ३८ भङ्गिद्वयं चेल्लिखितं ५ ३२ १८१ भगोलवृत्तैः सहितः ७ ९ २३३ भचक्रपादास्तिथि ८ १९ २९२ भारतवर्षमिदं ३ २७ ६५ भावनास्युदग्रज्या ६ २५ १९९ भार्धान्तरत्वान्न विधोरधः ८ १४ २८५

श्लोकानुक्रमणिका ६१३ श्लोकः अध्यायः श्लोकसंख्या पृष्ठः भास्करेऽत्र सममण्डलोपगे ८ ३७ ३१७ भानोर्बिम्बपृथुत्वाद् ९ ५ ३२७ भाद्वयस्य भुजयोः १४ ४८ ५८१ भागोनयुक्तं त्रिभ १४ ५६ ५८२ भुजोपमः कोटिगुणो ८ ४३ ३२१ भुजोऽक्षमा कोटिरिनाङ्गुलो ८ ४५ ३२२ भूमे पिण्डः ३ २ २८ भूः खेऽधः खलु ३ ९ ४१ भूमेरर्धं क्षारसिन्धो ३ २१ ६० भूर्लोकाख्यो दक्षिणे ३ ४३ ७८ भूभूधरत्रिदशदानव ३ ६६ १०९ भूवायुरावह इह ४ १ १११ भूमेर्बहिर्द्वादश योजनानि ४ २ १११ भूमेर्मध्ये खलु ५ ७ १५९ भूचिह्नद्वितयोपरि सूत्रं १२ ३५ ३६२ भोज्यं यथा सर्वरसं १ ३ ५ भ्रमद्भचक्रक्रान्तर्गगने २ १ १३ भ्रमन्ग्रहः स्वे ५ १९ १७२ भ्रमति ततस्तत् १२ ५६ ४९० म मध्याद्यं द्युसदां १ २ ४ महदहः किमहो २ ५ १७ मध्यस्थरेखे किल ५ १५ १६८ मध्यो हि ५ १८ १७० मन्दोच्चतोऽग्रे ५ ३ १८० मध्यगत्या स्वकक्षा ५ ३४ १८३ मध्यमार्कोदयात्प्राक् ५ ४३ १९५ मन्दस्फुटो द्राक् ७ २१ २५८ मध्येऽक्षवलनं विद्यात् ९ ४९ ३५३

६१४ गोलाध्याये श्लोकः अध्यायः श्लोकसंख्या पृष्ठः मदनदहनाखिन्ना १३ ५ ४९५ माल्यवांश्च कोटि ३ २८ ६५ माल्यवज्जलधिमध्य ३ २९ ६५ मार्तण्डः सममण्डलं १४ ४० ५८० मार्तण्डे सममण्डलं १४ ४१ ५८० मित्र ! मित्रस्त्रिनेत्रस्य १४ २९ ५७८ मूर्ता धर्ता चेद् ३ ४ ३१ मेषादेर्मिथुनान्तो ८ २० २९२ य यस्मात्क्षुब्धप्रकृति ३ १ २४ यथोष्णतार्कानलयोश्च ३ ५ ३३ यदि समा मुकरोदर ३ ११ ४४ यदि निशाजनकः ३ १२ ४४ यत्रोदितोऽर्कः ३ ४५ ७९ यत्परिध्यर्द्धविष्कम्भं ३ ५४ ९४ यल्लङ्कोज्जयिनी ४ २४ १४७ यः स्यात्प्रदेशः ५ २० १७२ यथा भवेत्तैलिक ५ ४४ १९६ यहोज्यंयोरन्तर ६ १३ १९९ यदतिदूरगतो द्रुहिणः ८ १५ २८८ य उद्गमे याम्य ८ १७ २८९ यत्र लम्बजलवा ८ २५ २९६ यत्र लग्नमपमण्डलं ८ २६ २९८ यत्र साङघ्रिग़ज ८ २९ ३०७ यत्र तेऽथ नवतिः ८ ३० ३०७ यन्त्रेर्वेध विधिना ८ ३३ ३१३ यतः ष्वधोच्छ्रितो ९ ११ ३४० यत्र तत्र नतादर्कादधः ९ २१ ३४७ यत्पूर्वापरभावेन ९ २३ ३४७

श्लोकानुक्रमणिका ६१५ श्लोकः अध्यायः श्लोकसंख्या पृष्ठः यद्याम्योदक् तपन ११ ५ ४०२ यत्ः खण्डकैः १२ २२ ४३९ यष्ट्यग्राल्लम्बोना १२ ३१ ४५८ यष्ट्यग्रमूलसंस्थं १२ ४२ ४७१ यद्घोरन्ध्रनलं १२ ५० ४९१ यत्र त्रिवर्गेण १४ ४५ ५८० यत्र क्षितिज्या १४ ४२ ५८० या कर्णिताभिलषिता ३ ३९ ७४ यां चलिते ३ ४० ७४ यान्तो भचक्रे ४ ४ ११५ या ज्यानुपातः ६ २४ १९९ याम्योत्तरक्षितिजवत् ७ १० २३५ याम्ये विलोमं ८ ४ २७५ याम्योत्तरं शरस्तावद् ९ २९ ३४८ यद्याम्योदक् तपन ११ ५ ४०२ याम्योदकसमकोणभाः १४ ४६ ५८० यातेऽपि पाते १४ ५७ ५८२ युक्तायनांशोऽयमं १४ ५४ ५८१ येऽनेन लङ्कोदय ४ २३ १४७ येकेन्द्रदोः ५ २८ १७९ ये दर्भगर्भा ५ ४४ १९६ ये चात्र पातभगणा ७ २४ २६१ ये कक्षामण्डले ९ १८ ३४४ ये याताधिकमासहीन १४ १० ५३५ ये याताधिकामासहीन १४ १२ ५४५ ये वृद्धालघवोऽपि १४ ६० ५९२ यैरुक्तमुक्तमक्रान्त्या ९ ५६ ३५४ यो वेद वेदवदनं १ १ १० यो तन्न तिष्ठ ३ १९ ५६

६१६ गोलाध्याये श्लोकः अध्यायः श्लोकसंख्या पृष्ठः यो हि प्रदेशो ८ १६ २८९ योऽभ्युदेति समयेन ८ २४ २९५ र रविचिह्नस्य च्छाया १२ ४ ४१६ रसपूर्णं तच्चक्रं १२ ५१ ४८६ रसगुणपूर्णंमही १४ ५८ ५९१ राशेर्यस्य निरक्षजोदय ८ ३१ ३०९ राहुः कुभामण्डलगः ९ १० ३३० राश्यादेविकला १४ १८ ५५७ राशयः खं० लवाः १४ २२ ५६५ ल लम्बनं बत २ ९ १९ लङ्का कुमध्ये ३ १७ ५६ लवणजलधिरादौ ३ २२ ६० लङ्कादेशाद्धिमगिरि ३ २६ ६५ लङ्का पुरेऽर्कस्य ३ ४४ ७९ लङ्कोदये स्युर्न ४ २० १४२ लम्बाधिका क्रान्ति ८ ७ २७७

श्लोकानुक्रमणिका ६१७ श्लोकः अध्याय श्लोकसंख्या पृष्ठः वंशस्य मूलं १२ ४१ ४७१ वर्ग वर्ग पदं धनं १४ ४ ५२६ वंशस्य मूलं प्रविलोक्य १४ ५० ५८१ वादी व्याकरणं १ ४ ५ विष्कम्भशैलाः खलु ३ ३२ ६९ विष्णुपदी विष्णुपदात् ३ ३७ ७३ विषुवत्क्रान्ति वलययोः ७ १७ २४१ विषुवद्वृत्तं द्युसदां ८ ८ २८० विधूर्ध्वभागे पितरो ८ १३ २८५ विभिन्नेकदिशोर्विद्यात् १० ९ ३८५ विहाय सौधं १२ ४१ ४७१ वृत्तक्षेत्रफलं ३ ५७ ९५ वृद्धिर्विधेरह्नि भुवः ३ ६२ १०५ वृत्तस्य मध्ये किल ५ ४१ १९४ वेदा भवाः १२ ३३ ४४० व्यासार्धेऽष्टगुणा ६ १८ १९९ व्यस्तैयष्टीभायाः १२ ६ ४१८ श शशाङ्कमासोनितसाव ४ १२ १३४ शरे महति भानां १० ८ ३८५ शङ्कूदयास्तसूत्रान्तरम् १२ ३२ ४५८ शङ्क्वन्तरहृत १२ ३३ ४५९ शाकं ततः ३ २५ ६० शीघ्नीचोच्चवृत्तस्य ५ ३५ १८४ शीघ्रकर्णेन भक्ता ७ १५ २३८ शीघ्रेऽग्रगे युतिर्यता ९ २८ ३४८ शुक्लस्य द्विजराज २ १० २१ शृङ्गोन्नतिग्रह ३ १६ ५३

६१८ गोलाध्याये श्लोकः अध्यायः श्लोकसंख्या पृष्ठः शेषोनहरोविकलाशेषं १४ १९ ५५७ ष षष्ट्या घटीनां ४ ७ १२६ षट्षष्टिः सदला ८ ३२ ३११ षष्ट्यङ्गुलव्यास १२ २१ ४२७ षडङ्कैरमरैस्तुल्या १२ ५० ४८८ षट्त्रिंशत्सहितानि १४ १४ ५४८ स संसिद्धाद्द्युगणात् २ ३ १५ सर्वतः पर्वताराम ३ ३ २८ समो यतः स्यात्परिधेः ३ १३ ४९ सरांस्यथैतेष्वरुणं ३ ३५ ६९ सद्रत्नकाञ्चनमयं ३ ३६ ६९ समं भसूर्याविदितौ ४ ५ १२६ समागतासुसंयुता ४ ६ १२६ समासभावना चैका ६ २३ १९९ सदा समत्वं ८ ६ २७७ समकलकाले भूभा ९ ३ ३२७ सर्वतः क्रान्तिसूत्राणां ९ ४१ ३५३ सर्वतः क्षेपसूत्राणां ९ ४२ ३५३ समकीलकयोः प्रोतं ९ ६३ ३५४ समवृत्तेऽक्षवृत्ते च ९ ६४ ३५५ सत्रिमार्कात्क्रमक्रान्ते ९ ७३ ३५५ सत्रिराशिग्रहद्युज्या १० १० ३८८ समतलमस्तकपरिधिः १२ ९ ४२३ सहस्यकाले बहुशस्य १३ ९ ५०३ सरसमभिलपन्ती १३ १३ ५१६ सावनान्यवमानि ४ १४ १३५ सिद्धि साध्यमुपैति १ १ १

shape. Now look at line 13: the letter has that exact same top shape as 'ह'! But instead of 'ि', it has 'ु' below: 'हु'. Wait, what about the dot after 'हु'? There is no dot. So it's "स्वल्पान्तत्वान्मुहुकर्म" or "स्वल्पान्तत्वान्मुदुकर्म". Wait, looking at the center, it really looks like 'द' + 'ु' = 'दु' because the curve is smooth like 'द' in 'सूत्रादिवाशङ्कुतलं' (line 5). If it is 'द', it's a typo for 'हु'. Let's look at it: "स्वल्पान्तत्वान्मुदुकर्म" vs "स्वल्पान्तत्वान्मुहुकर्म". Actually, "स्वल्पान्तत्वान्मुदुकर्म" is what a literal typist would have set if the font sorted 'द' instead of 'ह', or maybe it is 'हु' with a worn lead type.

स्वगोऽङ्गेषुषडंशेन ६ १६ १९९ स्फुटोनशीघ्रोच्चयुतौ ७ २५ २६१ स्युलंम्बन कला नाड्यो ९ २७ ३४८ स्वकुसुमैर्मलिनामिव १३ २ ४९५ स्वतनूजवनराज्या १३ ८ ५०३ स्याद

Indological Truths

श्रीमद्भास्कराचार्यविरचित सिद्धान्तशिरोमणेः गोलाध्यायः व्याख्याकार श्री पं० केदारदत्त जोशी [चित्र विवरण:] र रवि कक्षा दृ च पृष्ठीय क्षितिज ज ह गर्भीयक्षितिज ल थ भू प म भूबिम्ब य