भारतकोश
संग्रह पर लौटें

सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

Siddhanta Shiromani Goladhyaya with Marichi Commentary

भास्कराचार्य द्वितीय (भाष्यकार: मुनीश्वर / केदारदत्त जोशी) द्वारा

DevanagariHindipublished723 पृष्ठ

सललोकयते ॥ अत्रैव त्वमवस्थितो यदि वदस्यस्यान्तरं वोच्छ्रयं मन्ये यन्त्रविदां वरिष्ठपदवीं यातोऽसि धीयन्त्रवित् ॥ दूरस्थस्येति ॥ अप्याकर्ण्यति । यत्रायनांशसंस्कृतौ सूर्यचन्द्रौ । चः क्रमार्थे ॥ चतुर्द्विराशी राशिचतु- ष्टयमर्को राशिद्वयं चन्द्रः ॥ विपातचन्द्रः ॥ पातवर्जितचन्द्रो राश्यष्टकम् । तत्र तादृश- स्थले । आशु शीघ्रम् । किल निश्चयेन । पातं क्रान्तिसाम्यरूपं कथय ॥ ननु यदायनां- शाभावस्तदैते सूर्यचन्द्रपाताः—सू० ४ चं २, पा ६ अत्रायनांशाभावात्पातभुजज्याभा- वाच्चार्कचन्द्रगोलायनसंधी अविकृतावभिन्नौ । ३ । ६ । ९ ॥ अयनसंधिस्थचन्द्रस्तदा- सूर्यपातज्ञानार्थं सूर्यगतिः षष्टिकलाश्चन्द्रगतिः खवसुमुनिमिता कल्पिता । अयनसंधितु- ल्यश्चन्द्रः ३ स्वेष्टकालात्कियतकालान्तरेण भवतीत्यभीष्टचन्द्रतदासन्नायनसंध्योरन्तरमे- कराशिस्तत्कलाः १८०० । चन्द्रगत्या भक्ताः फलमेष्यं दिनाद्यं २ । १८ । २८ । अनेन चालितः सूर्यः ४ । २ । १६ । पातश्चन्द्रः ६ । ० । ७ । २१ । अत्र चन्द्रस्य मध्यम- क्रान्तिरुत्तरा चतुर्विंशत्यंशाः २४ । शरो दक्षिणः कलात्मकः २६९ । ५९ । स्पष्टक्रा- न्तिरुत्तरा १९ । ३० । १ । सूर्यक्रान्तिः २० । ७ । १० । अत्र स्वायनसंधाविन्दोः क्रान्तिस्तत्कालभास्करक्रान्तिरूना यावत्तावत्क्रान्त्योः साम्यं तत्रोर्नास्तीति पाताधिकारो- क्त्या पाताभावज्ञानात्खिलमुदाहरणम् । एकादशायनांशाभ्युपगमेऽपि खिलत्वमित्यत आह—धीवृद्धिदमिति ॥ यदि त्वं धीवृद्धिदं लल्लोक्तं तन्त्रं बोबुध्योष्यातिशयेन जानासि ॥ तथाच धीवृद्धिदोक्तसूर्यपिमादोजपदोद्भववाच्चेद्युग्मादिजश्चान्द्रमसो लघीयान् ॥ अपक्रमा स्यान्न तदाऽस्ति पातस्तदन्तत्वात्वेऽपमयोः समत्वमित्यनेनात्र सूर्यक्रान्तेः २० । ३९ । चन्द्रस्पष्टक्रान्ति १६ । ४५ । रूनाऽपि सूर्यचन्द्रयो २१ युग्मोजपदस्थत्वात्क्रान्तिसाम्य- संभवः । स चायमयुग्मजश्चन्द्रमसोऽपमश्चेदपक्रमाद्भानुमतोऽधिकः स्यात् ॥ समोद्भवो वाऽनधिकस्तदेतो निपातकालो भवितान्यथाऽत ज्ञात लक्षणादेष्य इति धीवृद्धिदपक्षे तदुदाहरणस्य खिलत्वाभाव इति भावः ॥ अत एव विपातचन्द्र इत्युक्तं संगच्छते । न च तत्र तदुक्तप्रकारेण क्रान्तिसाम्यं ज्ञेयमिति प्रश्नोऽनुचित इति वाच्यम् । क्रान्त्योर्यु- तिरेकदिक्कयोर्विवरं भिन्नदिशोस्तु वैधृतौ ॥ विवरं समदिक्स्थयोस्तयोर्व्यतीपातेऽन्यदिशोः समागमः ॥ प्रथमः स तथाऽपरो युतै रहितैर्वेष्टघटीफलेन तैः ॥ गतयोरथवाऽपि गम्ययो- विवरं संयुतिरन्यथा तयोः ॥ प्रथमेष्टघटोअवधेऽमुना विहृते लब्धघटोभिरुत्तरः ॥ पातः प्रथमे गतागवे गतगम्यः प्रथमाख्यकालतः ॥ इत्यनेन तत्र गणिते क्रियमाणे पाता- संभवात् ॥ तथाहि ॥ प्रथमः ३५ । ५४ । अपरः ३७ । ९ । अस्मात्पातमध्यस्य दिना- दिना कालः २४।४।२८। अस्मात्पुनरसकृत्तत्र क्रान्त्योः साम्यानुपलम्भ इति ॥ अथैवमेव क्रान्तिसाम्यसद्भावे तदुक्त्या तदसंभव इति प्रश्नमुपजातिकायाऽऽह- युक्तायनांशोऽशशतमिति । अयनांशसंस्कृतश्चन्द्रो दशांशाधिकराशित्रयम् । सूर्यो विंशति-

न्तरेऽपि"? Wait, look at the image: प - रि - व - र्त्त - ा - न् - त - रे - ऽ - पि. Wait, let's look at the letter between 'व' and 'न्त': It has a 'त' with repha above. Does it have an ā-kāra? Wait, look at the word: "परिवर्तन्तरेऽपि" - wait, there is NO ā-kāra, it's just 'परिवर्तन्तरेऽपि'? Wait! Look at the top of that letter: repha. Below: 'त'. Then next letter is 'न्त' (nta)! Wait, why would it be "परिवर्तन्तरे"? "परिवर्तानन्तरे"? Wait, look at "परिवर्त": is the next letter 'न्' 'त'? Wait! Could it be "परिवृत्त्यन्तरेऽपि"? No, it definitely starts with 'प रि व'. Could it be "परिवृत्तान्तरेऽपि"? Wait, look at the letter after 'व': It has a repha above it. So it's 'र्व'. Then below: 'त'. Then next: 'न्त'? No! Is it 'न'? Wait, let's look at the word in line 30: प रि व र्त्त न्त रे ऽ पि or प रि व र्त्ता न्त रे ऽ पि?

प्रश्नाध्यायः ५८९ द्धान्तं तत्त्वं कथय चेद्यदि तव बुद्धिः क्रान्तिसाम्ये तद्विचारे प्रसृता विस्तृताऽस्ति ॥ तथा च क्रान्तिसाम्य इत्यनेन तत्काले क्रान्त्योस्तुल्यत्वं वा गणितेन निर्णीतमिति संभवासंभव- लक्षणं धीवृद्धिदोक्तमयुक्तमिति भावः ॥ ५५ ॥ अथ पातगतैष्यविपर्यासोदाहरणप्रश्नं तत्पक्षदोषरूपमिन्द्रवज्रयाऽऽह- भागोनयुक्त- मिति । एकभागोनं त्रिभम् । एकोनत्रिंशदंशाधिकराशिद्वयम् । एकभागयुक्तं त्रिभम् । एक- भागाधिकराशित्रयं चेद्यदि यस्मिन्कालेऽयनांशसंस्कृतौ सूर्यचन्द्रौ । विपातचन्द्रः । केवल- पातायुतः केवलचन्द्रो धीवृद्धिदे पातस्य द्वादशराशिशुद्धस्य पातत्वेनोक्तः । तत्पक्षे विपाते चन्द्र इत्येव वक्तुमुचितम् । भागद्वयोनो भगणः । अष्टाविंशतिभागाधिका एकादश राशयः ।। च समुच्चये ।। तदानीं तत्कालं पाते गतगम्यरूपं वद । यदि त्वं तत्त्वमतिशयेन जानासि । अत्र साधितावपक्रमावंशाद्यौ २३ । ५९ । २३ । ५० । सूर्ययुग्मपदस्थचन्द्रयोरधिकन्यून- त्वाद्वीवृद्धिदपक्षे गतः पातः । अत्र तदुक्तासकृत्साधनप्रकारेण गतकाले पातासंभवः ॥ आचार्यपक्षेणैकादशायनांशे चन्द्रगोलायनसंध्यो २ । २९ । १६ । २ । २९ । १६ । रेत- न्निमितत्वान्निरयनचन्द्रस्य विंशतिभागाधिकराशिद्वयमितत्वेनौजपदस्थितत्वात्तत्क्रान्तेः । २३ । ५० । सूर्यक्रान्तितो २३ । ५९ । न्यूनत्वादेष्यः ।। धीवृद्धिदोक्तसकृत्प्रकारेण चैष्यकाले पातसंभवाच्च ।। यद्यप्यत्र सूर्यापिमादोजपदोद्भूतवादिति धीवृद्धिदोक्तलक्षणेन स्वायनसंधा- विन्दोरित्याचार्योक्तलक्षणेन च पातासंभवस्तथाऽपि तावत्स मत्त्वमेवेत्यादिना क्रान्त्यन्तर- कलानां मार्नकखण्डादल्पत्वेन क्रान्तिसाम्याङ्गीकारः ॥ तथा भूतक्रान्तिसाम्यस्याग्रेऽपि संभवादेष्यत्वमिति ध्येयम् ॥ नन्वत्रापि तदुक्तलक्षणेन गत एव भवत्वित्यतः पूर्वोपसंहारप्रश्नव्याजेन तदु- त्तरं स्फुटमिन्द्रवज्रयाऽऽह - यातेऽपि पाते इति । गते । एष्यलक्ष्म ।। धीवृद्धिदोक्तै- ष्यपातलक्षणम् । अपिशब्दात्सर्वत्र यातपाते एष्यलक्षणनियमो नेत्यर्थः ॥ तादृशमुदा- हरणं तु ॥ गोंशोनयुक्तं त्रिभमर्कचन्द्रौ चेत्सायनांशौ च विपातचन्द्रः । भागद्वयाढ्यं हि स्वयं तदानीं यातं वद त्वं यदि बोबुधीतीति कल्पितः मुक्तरीत्या । अत्र सायनार्कः २।२१। सायनचन्द्रः । ३ । १ । सपातचन्द्र । २ । भास्करोक्तोऽयनसंधिः २ । २९ । १९ । अत्र निरयनचन्द्रस्य द्वयंशोनत्रिभमितत्वेन प्रथमपदान्तर्गतत्वात्तत्स्पष्टक्रान्ते २३ । ५० । रर्कक्रान्तितोऽ २३ । ४१ । धिकत्वादतः पातः ॥ लल्लोक्तासकृत्प्रकारेणात्र तत्संभवाच्च ।। लल्लमते चन्द्रस्य द्वितीयपदस्थत्वेन तत्क्रान्ते २३ । ५० । रर्कक्रान्तितो २३ । ४१ ॥ न्यूनत्वाभावादेष्यः । अत्र तदुक्तासकृत्प्रकारेण तदसंभवाच्चेति । क्वचित्स्थलान्तरे भागोन- युक्तं त्रिभमिति प्रागुक्तप्रश्ने । गम्ये एष्यपातरूपे । गम्यमेष्यलक्षणं न किंतु पातलक्षणम् । अत्र लल्लोक्तपाताधिकारे इदमाश्चर्यरूपम् । हे सांवत्सराचार्य । कालप्रधानशास्त्रतत्त्वज्ञ । श्रेष्ठ ॥ यत्संभवासंभववैपरीत्यम् । यस्य क्रान्तिसाम्यरूपपातस्य संभवस्थानेऽसंभवलक्षणम् । असंभवस्थाने संभवलक्षणमिति वैपरीत्यम् । नूनं निश्चयेन विचार्य वद ॥ उत्तरं कथय ॥ तथाच पूर्वोक्तप्रश्नविषयेषु लल्लोक्तपातासंभवासंभवगतागतलक्षणानि व्यभिचरन्तीति महद्दूषणं लल्लोक्तस्येति भावः ॥२९-५७॥

५९० गोलाध्याये केदारदत्तः—इस प्रकार के अनेक गणितगोल के चमत्कृत बुद्धिवर्द्धक प्रश्न और समाधान भी गोलाध्याय की समाप्ति में आचार्य ने किये हैं। प्रायः इस प्रकार के सभी प्रश्नों का भंग (समाधान) ग्रहगणिताध्याय के त्रिप्रश्नाधिकारान्त में किये गये हैं और जिनका स्पष्टीकरण शिखा नामक हिन्दी भाषा माध्यम से किया गया है। यहाँ पर ग्रंथ विस्तार भय से हम इस प्रश्नाध्याय को— 'दिनकरे करिवैरिदल ४।१५ स्थिते नरसमा नरभापरदिङ्मुखी। भवति यत्र पुटो पुटभेदने कथय तांत्रिक तत्र पलप्रभाम्॥ मात्र ३९ श्लोकोक्त प्रश्न का सयुक्तिक समाधान यहाँ पर दे रहे हैं। इसी प्रकार विषय वैदुष्य प्राप्त खगोलज्ञों से अन्य प्रश्नों का समाधान स्वयं हो जायगा। आचार्य का कहना है कि जिस समय सूर्य सिंह राशि में १५ अंश है उस समय उस नगर में १२ अंगुल शङ्कु की छाया १२ अगुल के तुल्य ही पश्चिमाभिमुखी देखी गयी है तो, हे तान्त्रिक (= खगोलज्ञ) उस नगर की पलभा का मान बताओ। आचार्य उस नगर का अ

(आधुनिकल्पक = आधुनिक + कल्पक with elision, or typo forआधुनिककविकलपनयाorआधुनिकल्पक)? Look at the image very carefully: त्य ने ना ऽऽ धु नि ल् ल् याYes! The letters are literally:इत्यनेनाऽऽधुनिकल्पककल्पनया! Every single glyph matches:इत्यनेनाऽऽधुनिकल्पककल्पनया`!

Line 22: स्वबुद्धिकल्पनयैवेति सूचितम् । तथाच तदन्तरकालजग्रन्थेष्वप्येषां विशेषाणामदर्शनान्मत्कृतग्रन्थ-

Line 23: वैयर्थ्यं नेति भावः ।। नन्वेवं लाघवाद्ग्रन्थसमाप्तिकालिकशालिवाहनशकातीतवर्षाणां द्विनग-

Line 24: दिङ्मितानां कथनेनैवाऽऽशङ्कानिवारणसंभवादुक्तरीतिगोरवमितिश्चेन्न ।। बाल्यं वृद्धिर्वपुः Wait, उक्तरीतिगोरवमितिश्चेन्न or उक्तरीतिगौरवमितिश्चेन्न? Look at गोरव: it has ONE matra on top

-> no, भ्र र्भा ग्र धी तः That is:डभ्रदर्भाग्रधीमतः! Wait, look at दर्भा: is there another letter between र्भाandग्र? No! It's डभ्रदर्भाग्रधीमतः! Wait, look at line 7 again: गणितस्कन्धसंदर्भोडभ्रदर्भाग्रधीमतः । Wait, let me look at the image at high zoom. Betweenसं-द-र्भो-and-धी-म-तः: We have: भ्र र्भा? Wait, look at भ्र- is there a repha onभ्र? Wait! Is it: भ्र र्भा Wait, look at the letter betweenandग्र: It's र्भा! Wait, is that a ? Yes! Wait, so it is: गणितस्कन्धसंदर्भोडभ्रदर्भाग्रधीमतः । Wait, is glyph 9ड`?

प्रश्नाध्यायः ५९३ डितेनाऽऽह—ये वृद्धा लघव इति । अत्रास्मिन्समये ये पृथिव्यां स्थिता वृद्धाः पुरातना गणकाः सगोलगणिततत्त्वाभिज्ञाः । ये लघव आधुनिकाः सांप्रतगणकाः ।। अपिः समु- च्चये ।। तान्प्रति । अञ्जलि हस्ततलयोर्मिलनं बद्ध्वा संपुटीकृत्येत्यर्थः ।। अहं वच्मि वदामि ।। किं तदाह—क्षन्तव्यमिति ।। मया भास्करशर्मणाऽधुना सांप्रतं पूर्वोक्तयो ब्रह्मगुप्तलल्लाद्याचार्याणामुक्तयो दूषिताः ।। अघटमानाः प्रदर्शिता इति यद्धाष्टर्यं कृतं तत्तैर्लघुवृद्धगणकैः क्षन्तव्यम् । सह्यम् । तथा च युष्माभिर्दोषोद्धत्यक्षमापनं गुणज्ञत्वात्कर्त- व्यमिति भावः ।। ननु तत्त्वं वक्तव्यं परोक्तमतत्त्वं किमर्थं दूष्यं येनौद्धत्यं स्फुटं भवति ।। प्रर्दूष्य च क्षमापनविज्ञप्तिरत्यन्तमस्माकं तिरस्कारायेत्यतस्तदुक्तिदूषणे कारणमाह— कर्तव्ये इति ।। यतः कारणात् । स्फुटवासनाप्रकथने । तत्त्वतया पदार्थस्वरूपस्य प्रकर्षेण सूक्ष्मविचारेण प्रतिपादने कत्र्तव्ये सति । पूर्वोक्तिविश्वासिनाम् । पूर्वोक्तिषु विश्वासो यथार्थबुद्धिर्येषामेतादृशां भवताम् । तत्तदूषणम् । तस्य तस्यायथार्थोक्तस्य तत्तदूषणं तेन तेन प्रकारेणाघटमानत्वप्रतिपादनम् । अन्तरेण विना । नितरामत्यन्तम् । प्रतीतिस्तत्त्वत्त्व- ज्ञानं नास्ति न भवति ।। तथाच विना दूषणं भवतां तदुक्तविश्वासान्मदुक्तेनेयंश्र्वार्थतत्त्व- ज्ञानासंभवान्मदुक्तमुपेक्षणीयं भवेद्धिरतस्तद्दूषणकथनेन पूर्वोक्तिविश्वासापगमान्मदुक्तमेवा- पेक्षणीयमिति भावः ।।६०।। केदारदत्त :—विद्वानों से क्षमा प्रार्थना — ग्रहगणित की रचना विशेषता, कुशवृक्ष मूल से शिर तक की उत्तरोत्तर तीक्ष्णता की तरह अत्यन्त सूक्ष्म तीक्ष्ण बुद्धि की तरह जो विषय भेदन कर अन्तः प्रविष्ट हो जाती है, ऐसी बुद्धि से ग्रहगणित सिद्धान्त ग्रन्थ रचनात्मक ग्रहगणित प्रबन्धों के निर्माण में मेरी बुद्धि से यदि जो कुछ उचित और यदि अनुचित भी कहा जाने से मुझसे यदि कोई धृष्टता भी हुई हो तो तदर्थं विद्वत्समाज से क्षमा याचना करता हूँ ।।५९।। विद्वज्जनों से यदि अपराधी हूँ तो क्षमाप्रार्थी भी हूँ— इस सिद्धान्त शिरोमणि ग्रन्थ रचना काल में राष्ट्र में उपलब्ध वर्त्तमान उपस्थित बाल या वृद्ध गणितज्ञों, अथवा पूर्वकाल में भूतपूर्वं जो ग्रहगणितज्ञ हुए हैं उन सभी के प्रति मेरी दोनों हाथों के सम्पुटीकरण अर्थात् हाथ जोड़ कर सभी से प्रार्थना है कि, मैंने पूर्वाचार्यों में ब्रह्मगुप्त तथा लल्लाचार्य सविशेष की उपपत्तियों पर जो दोष उद्घाटित किये हैं उस धृष्टता के लिये सभी आचार्यों से क्षमा की प्रार्थना करता हूँ । पूर्वाचार्यों से कथित उपपत्तियों में क्वचित् कतिपय स्थल विशेष पर त्रुटियों का उल्लेख किये बिना उपपत्ति में ठीक प्रतीति (विश्वास) नहीं हो पाती है, अतएव दोष का उद्घाटन आवश्यक हो जाने से यत्र तत्र स्थल विशेष पर पूर्वाचार्यों की मूल और सही पक्ष का उल्लेख आवश्यक हो जाता है, यह सब भी उन्हीं पूर्वाचार्यों की देन है उनसे क्षमा प्रार्थना है । आचार्य की विनम्रता भी स्वतः सिद्ध हो जा रही है ।।६०।। ३८

५९४ गोलाध्याये

आसीत् सह्यकुलाचलाश्रितपुरे त्रैविद्यविद्वज्जने नानासज्जनधाम्नि विज्जडविडे शाण्डिल्यगोत्रो द्विजः । श्रौतस्मार्तविचारसारचतुरो निःशेषविद्यानिधिः साधूनामवधिर्महेश्वरकृती दैवज्ञचूडामणिः ॥६१॥ तज्जस्तच्चरणारविन्दयुगलप्राप्तप्रसादः सुधी- र्मुग्धोद्बोधकरं विदग्धगणकप्रीतिप्रदं प्रस्फुटम् । एतद्व्यक्तसदुक्तियुक्तिबहुलं हेलावगम्यं विदां सिद्धान्तग्रथनं कुबुद्धिमथनं चक्रे कविर्भास्करः ॥६२॥ केचित् पिपठिषन्त्येनं प्रश्नाध्यायं हि केवलम् । तदर्थं लिखिता अत्र प्रश्नाः प्राग्गदिता अपि ॥६३॥ प्रश्नानमून प्रपठतो गणकस्य गोल- कन्दोल्लसत्सरलयुक्तिशतप्रवालैः । प्रश्नोत्तरार्थपरिचिन्तनवारिसिक्त - मूलामला मतिलता समुपैति वृद्धिम् ॥६४॥ वा० भा०—स्पष्टार्थम् ॥६१-६४॥ इति श्रोमहेश्वरोपाध्यायसुतभास्कराचार्यविरचिते सिद्धान्तशिरो- मणिवासनाभाष्ये मिताक्षरे गोलाध्यायः समाप्तः । मरीचि :—अथ ग्रन्थान्ते मङ्गलमाचरेदिति। विधेः परिसमाप्तग्रन्थस्य प्रचारविघ्नो- पशमनार्थं च पितृवर्णनरूपं वस्तुनिर्देशात्मकं मङ्गलं स्वसिद्धिकारकं शार्दूलविक्रीडितेन शिष्यशिक्षायै निबध्नाति-आसीत्सह्यकुलेति । विज्जडबिडे । विज्जडबिनामके । इदानीं बिडेति नामैकदेशेन प्रसिद्धे । तत्कुत्रेति तत्प्रसिद्धि तद्विशेषणेनाऽऽह-सह्यकुलाचलाश्रितपुरे इति । सह्यनामककुलपर्वतान्तर्गतभूप्रदेशकदेशेऽवस्थितनगरे । महाराष्ट्रदेशान्तर्गते विदर्भा- परपर्यायाविराडदेशादपि निकटे गोदावर्या अपि नातिदूरे । यस्मात्पञ्चक्रोशान्तरे गणेशाय नमो नीलकमलामलकान्तये इत्युक्तेगणेशनीलवर्णप्रतिमा प्रसिद्धाऽस्ति । महेश्वरकृती । महेश्वरनामकपण्डितो महामहोपाध्यायः । एतेन विज्जडबिडे इत्यत्र विद्दिति कृतोत्संपा- दकं विशेषणं पण्डितार्थकमिति निरस्तम् । कृतीत्यस्य पण्डितार्थकत्वेन तद्वैयर्थ्यापत्तेः । अत एव बिडेत्यस्य निबिडार्थकत्वेन केवलमूर्खबाहुल्यं नगरस्यापकर्षकमनुचितमतः पण्डितमूर्ख- योर्वसतिर्नगरस्यानपकर्षिकेति । आसिद्बभूत् । अनेन ग्रन्थसमाप्तिकाले न स्थितोऽन्यथा तद्वर्तमाने भूतप्रयोगस्यामाङ्गलिकत्वापत्तेरिति सूचितम् । नन्वयं पण्डितः कथमवगत इत्यतो

प्रश्नोध्यायः ५९५

विशेषणमाह-श्रौतेत्यादि । वेदसम्बन्धी स्मृतिसम्बन्धी यो विचारस्तत्र यः सारो विचार- स्तत्रात्यन्तं समर्थः । अनेन श्रौतस्मार्तकर्मानुष्ठानादतिशिष्ट इति सूचितम् । तथाच वेदान्तमीमांसाशास्त्राभिज्ञतया पण्डितोऽवगत इति भावः । ननु केवलतच्छास्त्राभिज्ञतया पण्डित्वेऽपि असाधारणपण्डितत्वासिद्धिरत आह-निःशेषविद्यानिधिरिति । समस्तविद्यानां स्थानमित्युत्कर्ष इति भावः । ननु तथाऽपि प्रकृते ज्योतिःशास्त्राभिज्ञतयोत्कर्षस्याभ्युपगमा- द्विशेषस्तदनभिज्ञतया न तत्सिद्धिरित्यर्थः आह दैवज्ञचूडामणिरिति । सकलज्योतिः- शास्त्रतत्त्वज्ञदैवज्ञानां शिरोमणिरिविकज्ञानादित्यर्थः । अस्य विशेषणस्य प्रकृतसंपादक- त्वात्समाप्तपुनरात्तत्वं नेति ध्येयम् । ननु व्यु(विद्यावृ)त्तानानां नराणामृषिजत्वनियमादयं कस्मादृषेः परम्परया जात इत्यत आह—शाण्डिल्यगोत्रेति । शाण्डिल्यवंशात इत्यर्थः । ननु शूशूद्राणामपि तद्वंशजत्वात्तेषामध्ययनाधिकाराभावात्कथमिदमुक्तं सिध्येदत आह- द्विज इति । ब्राह्मणः । यजुर्वेदमाध्यंदिनीशाखाध्यायकः । नन्वे तदधिष्ठितपुरे जडबिडत्वा- देतादृशब्राह्मणानामभावादयमेतादृशः कथमित्यतो नगरविशेषणमाह—त्रैविद्यविद्वज्जने इति । त्रैविद्या वेदत्रयाभिज्ञाः पण्डिता जना यत्र । अत एव विज्जडबिडे इत्यत्र विदां जडे, डलयोः सावर्ण्यात् । जलैः । तेज इत्यभिधानात्तेजोभिर्निबिडमिति युक्तोऽर्थः । तथा चैतादृशानां संगत्यैतादृशत्वं नासंभवतीति भावः । ननु तथाऽप्ययं लोकद्वेषकारको लोकमान्य इति नोत्कर्षसिद्धिरतो महेश्वरकृतिनो विशेषणमाह-साधूनामिति । परद्वेषशून्या- नामवधिर्मर्यादा । परद्वेषशून्यः कोऽप्यस्मादधिको नास्तीत्यतो लोकमान्य इति भावः । ननु तत्र नगरे परद्वेषिलोकानां सत्त्वादयमेतादृशो नेत्यतः पुरविशेषणमाह-नानासज्जन- धाम्नीति । अनेका ये सज्जनाः साधवस्तेषां धाम स्थानभूतं तस्मिन् । तथा च तदुपपत्ति- रितिभावः ॥६१॥ अथ तत्संबन्ध्यहमेनं सगुणं ग्रन्थं कृतवानिति शार्दूलविक्रीडितेनोपसंहरति-तज्जस्त- च्चरणेति । तज्जस्तस्मान्महेश्वरोपाध्यायाज्जात उत्पन्नः । महेश्वरोपाध्यायपुत्रो भास्करो भास्करशर्माऽऽचार्यः । एतदिदं सिद्दातग्रंथनं सिद्धान्तनिबन्धनं चक्रेऽकरोदित्यर्थः । ननु तव कवित्वाशक्तेरिदं निर्मितं कथमित्यत आह=कविरिति । तथाच तच्छक्त्या तन्निर्माणे बाधकाभाव इति भावः । ननु काव्यकर्तृत्वेऽपि कल्पकत्वाभावादिदं कथं निर्मितमित्यत आह-सुधीरिरिति । सुष्ठु धीर्यस्यासौ । तथा चास्य कल्पकत्वसिद्ध्याऽनेन कल्पनयैवेदं निर्मितमिति भावः । ननु सुधीत्वं कृत इत्यत आह-तच्चरणारविन्दयुगुलप्राप्तप्रसाद इति । पितुः पादकमलयुगुलात्सकाशात्प्राप्तः प्रसादो येनासौ । तथा च तच्चरणकमलानु- ग्रहादधिगतसमस्तविद्य इति सुधीत्वं नानुपपन्नमिति भावः । ननु नवीनत्वेनाऽऽधुनिक- बुधानामीक्ष्यंग्रंथपठनात्कथमेतज्ज्ञानं भनतीत्यत आह-हेलावगम्यमिति । विदां सिद्धान्त- रीतिज्ञानामाधुनिकगणकानां हेल्योपेक्षाबुद्ध्या एकवारमवलोकितेनेत्यर्थः । अवगम्यं ज्ञानविषयम् । तथा च विना प्रयत्नं दर्शनमात्रेणैव ज्ञानं भवतीति भावः । कुत इत्युतो

५९६ गोलाध्याये ग्रथनस्य विशेषणान्तरमाह-व्यक्तमदुक्तियुक्तिबहुलामिति । व्यक्ताः स्पष्टाः समीचीना उक्तयो वचनानि यासाम् । एतादृश्यो युक्तयो बहुला बह्व्यो यत्र तदित्यर्थः । यथा च कठिनपदार्थस्याप्यत्रानेकस्पष्टयुक्तिभिः स्वरूपप्रतिपादनात्सुगमं तज्ज्ञानमनायासेन भवतीति भावः । नन्वेतादृशसिद्धान्तग्रन्थनं श्रीपतिभटल्लल्लादीनामप्यस्तीति व्यर्थमिदं ग्रथनमित्यत आह-कुबुद्धिशमनमिति । कुबुद्धीनां निराकरणं यस्मात् । तथा च तत्र वलनाद्युक्तभज्यया कृतं तदशुद्धमिति ज्ञानमेतन्निबन्धान्न तत इत्यादीति भावः । नन्वेतादृशादप्यस्मात् । बुद्धिप्रसारो न भवतीत्यत आह-विदग्धगणकप्रीतिप्रदमिति । विदग्धा अत्यन्ततन्त्राभिज्ञा ये गणकास्तेभ्यः प्रीतिं स्वानुरक्ततां प्रकर्षेण ददातीत्यर्थः । तथा चैतद्ग्रन्थावलोकनेनात्यन्तं [

? No, त् + क = त्क? Wait! "कश्चित् त्वाह" -> "कश्चित्त्वाह"? Let's look at it: क (ka) श्चि (shci) त्क (tka) or त् (t) + था (thaa)? Wait, look at letter 3: it is 'त' with something? Wait! "कश्चित्" then "तथाऽऽह-"! "कश्चित् तथाऽऽह-"! LET'S LOOK AT THAT: क श्चि (shci) त् (t) - wait, is there a virama? Look at the third character: it is 'त्' or 'त'? Wait, no: "कश्चित् तथाऽऽह" -> क-श्चि-त्त-था-ऽऽ-ह! Look at:

  1. श्चि
  2. त् (or त्क?) Wait, look at the third character: It's a 'त' merged with 'क'? Wait, no, look at line 9: "कस्यचित्कल्पिताध्यायस्य". In line 9: "कस्यचित्" has 'क', 'स्य', 'चि', 'त्'. Here in line 16:
  3. च्छि or श्चि? Wait, "कश्चित्" -> क

५९८ गोलाध्याये ज्योतिर्विद्याविद्भिः सकलैः शिरसा सदा बुधैर्धार्यः । व्यजयत यजुःश्रुतिज्ञो गणकश्चिन्तामणिर्नाम्ना ॥२॥ तस्मादभवद्द्रामः सकलैः सुगुणैर्नितान्तमभिवन्द्यः । शासद्विदर्भदेशं मूर्ध्नाऽधाद्भूमिपो यदादेशम् ॥३॥ सोऽजनयत्सोतायां त्रिमल्लसंज्ञं सुतं विनीतायाम् । येन सदा विनयेन प्रकाशितं नाम भुवि नयेन ॥४॥ बल्लालस्तत्तनयः सदैव यः कविवरेषु दत्तवयः । अपहाय स्वग्रामं काश्यामागाद्द्विजनसविब्वग्रा(ग्ग्रा)मम् ॥५॥ ज्योतिःशास्त्रवराम्भोजप्रकाशनदिनेश्वरान् । प्रासूत पञ्च तनयानयं गणकपुंगवः ॥६॥ ज्यायानमीषां खलु रामनामा सदैव कामारिसमर्पितात्मा । विभूषयन्धूर्जटिराजधानीमसाविदानीमपि संचकास्ति ॥७॥ [L14

प्रश्नाध्यायः ५९९ तत्त्वावबोधविधुरैः कृताऽप्युपेक्षाऽस्य नो लघुत्वाय । विप्रैर्विहिताऽवज्ञा न क्षतये चन्दनस्य तरोः ॥१७॥ यो निर्मितावस्य परः श्रमोऽभूदिमं विजानातु कथं मनुष्यः । अतो ममासौ करुणामृताब्धे तोषाय भूयात्कमलापते ते ॥१८॥ अयं मरीचिस्तव सुप्रसादान्निष्पादितो निर्मल एव तस्मात् । ममाल्पबुद्ध्या कुहचित्सदोषः स्याद्वा तदा श्रोभगवन्विशोध्यः ॥१९॥ एतस्यार्पणतः प्रयच्छ भगवन्भक्तिं निजां मे यया स्त्रीश्रोपुत्रसुखाद्यनित्यवशतः खिन्नोऽप्यहं नित्यया । संसारार्णवतारणेकदृढया स्वान्तं तवाङ्घ्रयब्जयोरा- लम्बं मकरन्दलोलुपतया कुर्वे वलं माधव ॥२०॥ शिव राम हरे शिव कृष्ण हरे त्वदनुग्रहस्त्विति मे वचनम् । ब्रजतः स्वपतः सु

६०० गोलाध्याये महेश्वर नामक विद्वान् ब्राह्मण के पुत्र श्रीमद्भास्कराचार्य इस धरणी तल में अवतरित हुये जिन्होंने इस सिद्धान्त शिरोमणि ग्रन्थ की रचना की है । जिन्होंने पिता के चरणकमल अनुग्रह से समस्त वेद-वेदांग विद्याओं को प्राप्त किया है । सिद्धान्त रीति ज्ञान निष्ठ आधुनिक गणितज्ञों के लिये उपेक्षा से भी एक बार भी ग्रन्थ के अध्ययन करने से बिना प्रयत्न के भी इस ग्रन्थ का हृदय समझ में आ सकता है जिसकी रचना आचार्य भास्कर से हुई है । कुबुद्धियों की कुबुद्धि का मंथन के साथ सुस्पष्ट समीचीन सुन्दर उक्तियों से समग्र ग्रन्थ विभूषित है । जिसके कठिन विषयों का ज्ञान भी सरलता से पाठकों को बुद्धिगत हो जाता है । इस ग्रन्थानुशीलन में अत्यन्त उत्कृष्ट विद्वान् गणकों के लिये यह ग्रन्थ प्रकृष्ट रूप में अनुरागवर्द्धक होगा । अर्थात् इस ग्रन्थ के पठन मनन अनुशीलन से उन गुणों का बुद्धि प्रसार होता रहेगा । तथा ग्रहगणित सिद्धान्तरीतिज्ञान से अपरिचित विद्यार्थी के लिये भी सरलता से ग्रन्थ ज्ञान होता रहेगा । कुछ गणितज्ञ इस ग्रंथ के प्रश्नाध्याय का ही पठन करेंगे, इसलिये भी गोलाध्याय के पूर्व गणिताध्यायादि में प्रश्नों की विवेचना के बावजूद यहाँ पर आवश्यक समझ कर प्रश्नाध्याय का उल्लेख किया गया है । उक्त प्रश्नों का अध्ययनशील गणक की बुद्धिलता अत्यन्त सुबोध सरल उक्तियों के प्रश्नों के उत्तरों के अर्थरूपी पदार्थों के युक्तायुक्त विचाररूपी जल से सिञ्चित मूल से बुद्धिमानों की बुद्धि विवर्धन अर्थात् बुद्धि वृद्धि की वृद्धि होती रहती है । ग्रन्थ के आदि अन्त में आचार्य द्वारा सिद्धि एवं वृद्धि शब्दों का सुन्दर उपयोग हुआ है ।।६१-६४।। इति सिद्धान्त शिरोमणि ग्रन्थ के ग्रह गोलाध्याय के प्रश्नाध्यायः—१३ की श्री पंडित हरिदत्त ज्योतिर्विदात्मज पर्वतीय श्री केदारदत्त जोशी कृत सोपपत्तिक “केदारदत्तः” हिन्दी व्याख्यान सम्पन्न । संवत २०४४ श्रावण शुक्ल चतुर्थी गुरुवार उत्तरा फाल्गुनी, बव । ३०-७-१९८७ ।

श्लोकानुक्रमणिका श्लोकः अध्यायः श्लोकसंख्या पृष्ठः अ अधः शिरस्काः ३ २० ५६ अहर्गणस्याऽऽनयने ४ १५ १३७ अहर्गणो मध्यमसावनेन ४ १९ १४२ अतस्तदैक्यान्तरमत्र ५ १६ १६९ अतो यथोक्तं ५ २७ १७५ अतस्तदैक्यान्तरमत्र ५ २९ १७९ अथान्यथा वा ६ ४ १९८ अयनचलनं यदुक्तं ७ १८ २४२ अथ कल्प्या ७ २८ २६८ अत्रापमण्डले वा ७ ३० २६९ अतश्च सौम्ये ८ ५ २७६ अग्रा भुजः ८ ४७ ३२२ अनुपाततद्दैर्घ्यं ९ ६ ३२७ अर्धखण्डिततनोः ९ ८ ३३० अथ याम्योत्तरायां ९ १७ ३४४ अग्रतः पृष्ठतः ९ ३९ ३५३ अथवा परितः ९ ४८ ३५३ अन्तरं शिञ्जिनीरूपं ९ ५४ ३५४ अपवृत्तगरविचित्त १२ ३ ४१६ अपवृत्ते कुजलग्ने १२ ५ ४१८ अग्रे सरन्धा १२ २२ ४३७ अक्षप्रोतां रविलवगतां १२ २६ ४४३ अथ किमु १२ ४० ४७० अत्रैव त्वमवस्थितो १२ ४७ ४७७ अरुणनीलनिमीलितपल्लवं १३ १० ५०३ अपटुतिग्ममरीचि १३ ११ ५०३ अस्ति त्रैराशिकं १४ ३ ५२६

६०२ गोलाध्याये श्लोकः अध्यायः श्लोकसंख्या पृष्ठः अहर्गणस्याऽऽनयने १४ ६ ५३० अज्ञातखेटः स्वमृणं १४ ९ ५३२ अग्रापमज्याक्षितिशिञ्जिनीनां १४ ३५ ५७९ अर्कक्रान्तिगुणं तदा १४ ४१ ५८० अग्राज्यापमशङ्कु १४ ४४ ५८० अक्षज्यां तरणि १४ ४९ ५८१ असंभवः संभवलक्षणेऽपि १४ ५५ ५८१ आ आकृष्टशक्तिश्च मही ३ ६ ३३ आचार्याणां पदवीं ६ १ १९८ आदौ स्वदेशोऽथ ८ ३ २७५ आयनं वलनं ९ ३१ ३५२ आयनं सैव वलनं ९ ६१ ३५४ आधारः श्लथशृङ्ख १२ १८ ४३६ आधारतोऽधः खगुणा १२ २० ४३६ आद्यन्त शङ्कुशिर १२ ३४ ४६२ आस्तां तावत् १४ ३६ ५७९ आसीत सह्यकुला १४ ६१ ५९४ इ इह हि मेरुगिरिः ३ ३१ ३१ ई ईप्सितक्रान्तितुल्येऽन्तरे ७ २७ २६७ ईषदीषदिह मध्यगमाभौ ११ ६ ४११ उ उच्चोन्मुखीमन्त्यफलज्यकां ५ १२ १६४ उच्चोःद्रुष्टकान्तरितं च नीचं ५ २१ १७२ उच्च स्थितो व्योमचरः ५ २२ १७५ उक्ता मयैषा ५ २३ १७५ उन्मण्डलक्ष्मावलयान्तराले ८ १ २७२ उत्तरगोले क्षितिजादूर्ध्वे ८ ९ २८० उक्तमनुक्तं चान्यच्छिष्याणां ८ २३ २९२

श्लोकानुक्रमणिका ६०३ श्लोकः अध्यायः श्लोकसंख्या पृष्ठः उन्नतं द्युनिशमण्डले ८ ३४ ३१४ उन्मण्डले प्रागपरौत्थसूत्रात्क्रान्तिज्यका ८ ४६ ३२२ उद्द्वृत्तना दोरपमः श्रुतिः ८ ४८ ३२३ उन्मण्डलं भवेत्तत्र ९ ३४ ३५२ उत्क्रमज्या यतो बाणः ९ ५५ ३५४ उत्क्रमज्यानिरासोऽयमन्यथा ९ ५८ ३५४ उत्क्रमेणोन्नताद्यच्च १० ७ ३८५ उत्क्रमज्याविधानेन १० १८ ३९६ उपचितिमुपयाति ११ ४ ४०२ उत्फुल्लनवमल्लिकापरिमल १३ १ ४९५ उच्चैर्विरोति हि मयूरकुलं १३ ६ ५०३ उद्देशकालापवदेव १४ ८ ५३२ उद्दिष्टं क्वह १४ १५ ५४८ उद्दिष्टं कुट्टके १४ २४ ५६६ ऊ ऊर्ध्वाधरस्वस्तिक ७ ६ २३१ ऊर्ध्वस्थस्य गृहादिभिर्ध्व १२ ४७ ४७७ ऊर्ध्वस्थस्य गृहादिभिर्ध्ववहित १४ ५१ ५८१ ऋ ऋतुचिह्नैर्ज्ञानं स्यादृतुचिह्नानि १२ ३८ ४६६ ऋतुव्यावर्णनव्यादादीषदेशा १३ १२ ५०३ ए एवं पञ्चगुणात्क्षेत्रफला ३ ५६ ९५ एवं वप्रफलं ३ ६१ ९९ एवं त्रिषट्सूर्यजिनादिसंख्या ५ ६ १५३ एवं क्रान्तिविमण्डलसंपाता ७ २० २५८ एकैव तद्दशात्प्राची ९ ३२ ३५९ एवमेवं च संपातो ९ ३८ ३५१ एवं तोयेऽप्यौच्च्यं १२ ४८ ४८१ एकं कुण्डजलान्तद्वितीयमग्रं १२ ५५ ४८९

६०४ गोलाध्याये श्लोकः अध्यायः श्लोकसंख्या पृष्ठः एवं बहुधा यन्त्रं १२ ५८ ४९२ एवं विधं विरहिणी १३ ७ ५०३ एकद्वित्रिचतुः पञ्चषडभियंत्रोदितो १४ ३० ५७८ ऐ ऐन्द्रं कशेरुशकलं ३ ४१ ७६ ऐक्यं सौम्ये १४ २७ ५७२ क करतलकलितामलकवदमलं ३ ६८ ११० कक्षाख्यवृत्ते भगणाङ्कितेऽत्र ५ ११ १६४ कक्षाख्यवृत्ते श्रुतिसूत्रसक्ते ५ १७ १६९ कक्षास्थमध्यग्रहचिह्नतोऽथ ५ २४ १७५ कक्षामध्यगति ५ ३९ १९१ कर्कादयः सौम्यनता ८ १८ २९० कन्यान्ताद्धनुषो ८ २१ २९२ कक्षयोरन्तरं यत्स्यात् ९ २० ३४५ कदम्बध्रुवसूत्रान्तः ९ ४७ ३५३ कक्षाचतुर्थे तरणेर्हि ११ ३ ४०२ कर्त्तव्यं चतुरस्रकं सुफलं १२ १८ ४३६ कालेन येनेति ४ ९ १३१ किमाकारा कियन्माना २ २ १३ कि देशान्तर २ ३ १५ कि केन्द्रम् २ ४ १५ किं गण्यं ३ १० ४२ किं स्पष्टे वालने १० १४ ३९० किच कृत्वा शरं १० १४ ३९१ कुवृत्तपादान्तरितानि ३ १८ ५६ कुमध्यतो दूरतरे ५ २५ १७५ कुपृष्ठगानां कुदलेन ८ ३८ ३१७ कुम्भादावथ मीनादौ ९ ५३ ३५४

श्लोकानुक्रमणिका ६०५ श्लोकः अध्यायः श्लोकसंख्या पृष्ठः कृत्वाऽदौ ध्रुव ७ २ २२२ कृत्वाऽर्केन्दु समुत्पातं ९ १४ ३४१ कृताष्टाग्निगोब्ध्यब्धि १४ ११ ५३६ केनचिदाधारेण ध्रुवाभि १२ ७ ४१८ केचित् पिपठिषन्त्येनं १४ ६३ ५९४ कोटिघ्नैर्नखनन्द ३ ६७ १०९ कोटिनरः शङ्कुतलं ८ ४९ ३२३ कोटिर्द्वादशगुणिता १२ ४३ ४७१ कोट्य लब्धं १२ ४४ ४७४ क्रमोत्क्रमज्याकृतियोगा मूलात् ६ १० १९८ क्रान्तिवृत्तं विधेयं ७ ११ २३६ क्रान्तिपाते च ७ १२ २३७ क्रान्तिवृत्तस्य विक्षेपवृत्तस्य ७ १४ २३८ क्रमज्याऽक्षज्यया क्षुण्णा ९ ३७ ३५२ क्रान्तियाम्योत्तरं वृत्तं ९ ५९ ३५४ क्रान्तिवृत्तग्रहस्थान चिह्नम् १० १ ३८२ क्रान्तिसूत्रे शरं १० १३ ३९० क्रान्तिज्यासमशङ्कुतद्धृति १४ ३३ ५७१ क्रान्तिज्यां विषुवत्प्रभा १४ ३४ ५७९ क्रान्तिज्यासमशङ्कुतद्धृति १४ ४३ ५८० क्रान्तिज्यासमशङ्कुतद् धृतियुतिं १४ ४४ ५८० क्षितिजेऽजादिं कृत्वा ८ २३ २९२ क्षितिजेऽक्षज्यया ९ ३५ ३९२ क्षितिजे वलने १० ३ ३८४ क्षितिपरिधिषडंशे १४ २८ ५७४ क्ष्मात्रे द्युरात्र ८ ३९ ३१९ ग गजहयगजेषु ६ ८ १९८ गर्भसूत्रे सदा ९ १६ ३४१

६०६ गोलाध्याये श्लोक अध्याय श्लोकसंख्या पृष्ठ गत्यन्तरस्य ९ २६ ३४७ गर्वाद्विसराभस्यात् १० २३ ३९९ गणयन्ति नापशब्दं १० २४ ३९९ गणितस्कन्धसंदर्भो १४ ५९ ५९२ गुणहारकबिम्बार्थं ९ ७२ ३५५ गोलाध्याये निजे या या १ १ १ गोलंश्रोतुं यदि १ ९ ११ गोलक्षेत्रफलात् ३ ५५ ९५ गोलस्य परिधिः ३ ५८ ९९ गोले तु जिनतुल्यांशैः ९ ४४ ३५३ गोलो नाडीवलयं १२ २ ४१४ ग्रहस्य कक्षा ५ ४२ १९४ घ घटदलरूप घटिता १२ ८ ४२२ च चञ्चत्फणामणिगणांशुक्रुत ३ २४ ६० चलाद्विशोध्यः किल ७ २४ २६१ चन्द्रप्रभार्थमसकृद्विधनोदितं ८ ३५ ३१६ चक्रं चक्रांशाङ्कं १२ १० ४२४ चन्द्रश्चन्द्रगुणो रवी १४ ७ ५३० चक्राग्राणि गृहाग्रकाणि १४ १३ ५४८ चक्राग्रं शशिनः १४ २१ ५५७ चान्द्रोनसौरेण हृतात् ४ १० १३२ चापयोरिष्टयोर्दोर्ज्ये ६ २१ १९९ चापान्तरस्य जीवा ६ २२ १९९ छ छादकः पृथुतरस्ततो ९ ७ ३३० छायातोऽज्ञातो वा १२ ३९ ४६६